283 



De genoemde gebreken vallen den beschouwer echter niet zoo aanstonds in het oog, en het 

 komt hem in den aanvang voor, dat het beeld goed en evenredig geproportioneerd is. Men 

 kan het er ook voor houden, dat het zware en gedrongene des lichaams een eisch was, den beeld- 

 houwer gesteld; daarmede komt ook de grootte van het hoofd overeen. Het hoofd, vooral het 

 gelaat, heeft echter, meen ik, alleen zekere kunstwaarde, en daaraan danken de Boeddha's 

 voorzeker ook grootendeels hun roem als schoone beelden. 



Bij de gedurige beschouwing der Boeddha's en basreliefs van Boro-boedoer drong zich een 

 denkbeeld aan mij op, dat zich allengskens vestigde, dat ook anderen mij als hoogst waar- 

 schijnlijk toestemden. Gelijk het hoofd en haar der Boeddha's, zijn ook de hoofden en kroonen 

 der basrelief- beelden veel voortreffelijker gebeiteld dan het overige lichaam. Zij vertoonen 

 u overal het werk van een geoefende en kunstvaardige hand. Gij zegt dikwijls bij hun be- 

 schouwing: het is de hand van den meester, die der beelden gelaat en kroon, houding en 

 wending des hoofds beitelde; handen, voeten en lichaam daarentegen zijn zoo veel minder, 

 zijn beitel onwaardig, moeten het werk zijn van leerlingen en helpers. Het komt mij daarom 

 zeer waarschijnlijk voor, dat verschillenden aan een basrelief werkten. Een meester in het 

 vak beitelde de hoofden, kroonen, nog enkele andere gedeelten, en liet de verdere voltooing der 

 schilderij, na die in algemeene omtrekken gegeven te hebben, aan anderen over. Wel is het 

 lichaam geAvoonlijk niet stijf, staat het in natuurlijken stand, los en ongedwongen gebogen, 

 maar het mist de zorg en kunst der bewerking, aan het hoofd, het gelaat en de kroon be- 

 steed. Handen en voeten zijn verre wegliet minste, en dik, meer plomp, stijf, zonder proportie 

 gegeven. Op de schilderij, waar Boeddha gereed staat om het vaderlijk huis te ontvluchten, 

 en zijn stalmeester met ten eerbiedsbetoon tegen elkander gelegde en opgeheven handen voor 

 hem buigt, zijn die handen stijf en ruw gebeiteld, ook met weinig verschil zoo lang als zijn 

 benedenarmen. 



Voor de deelen van het gelaat moeten wij verwijzen naar hetgeen wij hier later van Wilsen 

 zullen laten volgen. Wij moeten nog een oogenblik terugkomen op 't geen wij zoo even 

 zeiden, dat de beeldjes, naar de uitdrukking des gelaats, als dood zijn. Dit mag niet absoluut 

 verstaan worden, maar in betrekking tot de uitdrukking des gelaats, welke onze schilders en 

 beitelaars aan hun beelden weten te geven, en met het oog op den Nirwana-typus , waarmee het 

 gelaat van alle beelden is overtrokken, welke alle hartstochten, levendige en krachtige trekken 

 daarvan weert, alleen de uitdrukking van rust, kalmte, zachtheid en nadenken daarop Iaat 

 zetelen. Men kan verder ook niet zeggen, dat allen, nu aller gelaat hetzelfde is, ook alle uit- 

 drukking zouden missen. Het is veeleer waar, en blijkt bij nauwkeurige beschouwing, dat bij 

 algemeene overeenkomst ieder beeldje niet slechts eigen gelaatstrekken heeft, maar ook soms 

 iets van een eigen gelaatsuitdrukking vertoont. Gelijk het licht dev zon toch nog altijd eenigs- 

 zins door een nevel en floers dringt, zoo vertoont zich ook soms een eigenaardige gelaatsuit- 

 drukking der beeldjes door de wolken van den Nirwana-typus. Wilsen wijst op sommigen, 

 welke bijna als aan dien typus zijn ontsnapt: wij moeten hem dit toestemmen. 



Aan de nissen, tempeltjes, andere technische voorwerpen, ook aan ornament werk, is na de 

 hoofden der beelden de meeste zorg en kunst besteed. Ditzelfde kan ik echter geenszins 



