284 



zeggen van de viervoetige dieren, visschen, vogelen, boomen, bloemen en struiken, 't Is waar, 

 wij stemmen Wilsen toe, dat er verscheidene uitzonderingen zijn, maar over 't algemeen meen ik 

 te moeten zeggen , dat men die meer als bijwerk beschouwd , en dikwijls zeer ruw en lomp 

 gehouwen heeft. De draperieën kan ik ook niet zeer roemen. Wel hangen banden, sjerpen 

 in zekere losse en bevallige bogten neder, maar de kleeding zit den beelden gewoonlijk als een 

 vel om het ligchaam gekleefd. Het kleed van Boeddha, die te midden van een bloemregen in 

 een stroom staande wordt voorgesteld, loopt in schoone plooijen af. Zoo zijn er nog andere gun- 

 stige uitzonderingen. Van perspectief hebben zij geen, althans zeer Aveinig begrip gehad. De 

 trap bijv. van een tempeltje op de basreliefs staat daarvoor, even als een scheepstrap langs 

 boordzijde afhangt. Ook is de proportie geheel verwaarloosd. Wel kan men in het algemeen 

 zeggen, dat de proportie der deelen des lichaams in het oog is gehouden en gevolgd; maar de 

 verhouding der menschenbeelden tot dieren, visschen, vogelen, boomen, tempels, schepen, en van 

 deze weder onderling is geheel uit het oog verloren. Men heeft de menschen zoo groot mogelijk 

 willen voorstellen en daarom voor hun hoogte meer dan twee derde der hoogte van de basre- 

 liefs genomen. Al het overige moest daarnevens nu maar zijn plaats vinden , en daar men 

 geen perspectief kende, vindt men alles op één lijn in de vreemdste verhouding tot elkander 

 geplaatst. Ook zijn de basreliefs te zeer overladen. Dit is hun algemeen gebrek. Enkele 

 maken daarop een uitzondering, maar om de overlading der andere daardoor te meer te doen 

 uitkomen. Intusschen is waar, dat er overal in de groepeering der beeldjes teekening is. Ieder- 

 maal wordt ge, door galerijen gaande, staande gehouden door kleinere of grootere groepen, die 

 u wegens het losse en bevallige van haar schikking aantrekken. Verscheidene malen is ieder 

 lichaam, vooral der zittende groepen, anders gebogen, ieder hoofd verschillend gewend, ieder 

 gelaat verschillend gerigt, en bij overeenkomst van zekere algemeene trekken ook soms van 

 verschillende uitdrukking. Handen, beenen en voeten hebben ook hun verschillende plaatsing. 

 Gij ziet dan een treffende kopij der natuur, en staat verbaasd, nevens zooveel armoede van 

 kunst aan de eene zijde tegelijk ook zooveel meesterschap daarover aan de andere zijde op 

 dezelfde basreliefs vereenigd te aanschouwen. Gelijk de gelaatsvorm behoort ook die des lichaams 

 der basrelief-beeldjes niet aan de Javanen. Het lichaam is meer uitgewassen, slanker dan het 

 hunne; en in onze bevallige, natuurlijke voorstelling daarvan waren de beitelaars van het oude 

 Java, blijkens zeer vele beelden, meesters. 



Daarom voorzeker zijn de verdiensten dier beitelaars nog zooveel hooger te roemen, omdat 

 zij eene zoo ondankbare en onwillige steensoort moesten bewerken, als de trachiet is. 



Nimmer zouden de Grieksche kunstenaars hunnen Jupiter Olympius of Venus uit trachiet 

 hebben kunnen houwen. De trachiet zal wel nog zoo veel moeijelijker en minder gelukkig 

 te bewerken zijn in verhouding tot den bekenden hardsteen, als deze weder tot het marmer. 

 Dank ik deze opmerking aan een deskundige, ik dank hem ook die, dat, blijkens de steenen 

 op Boro-boedoers top, welke voorzeker wel het meest aan wind en weer blootgesteld waren, 

 trachiet niet zoo spoedig verweert, als men dit gewoonlijk meent. Het is echter ook waar, 

 dat men voor Boro-boedoer een goed soort heeft uitgekozen. 



Nog veel en belangrijks blijft te zeggen over Boro-boedoers basreliefs; maar dit moeten wij 



