285 



overlaten aan ingewijden. Voor echter van Boro-boedoer te scheiden, om ons tot de reeds lang 

 wachtende korte beschouwing der basreliefs van andere tempels te begeven, moeten wij nog 

 ons leedwezen betuigen, dat Boro-boedoer — van zoo groot belang voor de oudheidkunde van Java, 

 met zoo veel kunstschoon, zoo treffende standaard tevens van de hoogte der kunst, tot welke 

 een half beschaafd volk kan stijgen, tegelijk der laagte, waarop het daarnevens blijft staan — 

 zoozeer afgelegen ligt, slechts door zoo weinigen bezocht, en onder die weinigen wederom slechts 

 door enkelen uit ware belangstelling, en met de vereischte kennis toegerust, kan bezigtigd wor- 

 den. Het is waar, de uitgave van het "uitgebreide plaatwerk des heeren Wilsen zal daarin 

 grootendeels voorzien. Maar welke belangstellende zou niet met mij wenschen, dat eenige zijner 

 beste basreliefs in 't Museum van het Bataviaasch Genootschap geplaatst werden. Het zou 

 een moeielijk en waarschijnlijk ook kostbaar werk zijn; maar men heeft wel aan colossale 

 granietblokken uit Egypte of Azië eene plaats in de museum's van Europa weten te be- 

 zorgen: hoeveel meer mogen wij het dan ook voor enkele basreliefs van Boro-boedoer vragen! 

 Op Boro-boedoer worden zij met ieder jaar minder, ja zullen zij eindelijk hun graf onder de 

 instortende muren vinden. 



En wat wij van Boro-boedoers basreliefs zeggen, willen we ook gezegd achten van die 

 van Panataran en Toempang. Ook hoogst wenschelijk, dat van beide tempels eenige basreliefs 

 nevens die van Boro-boedoer naar het Museum van Batavia overgebragt werden; hoe nuttig en 

 noodig zou dat ook niet zijn, om vergelijkende studiën daarop te maken, wat de verschillende 

 kunstwaarde en voorstellingen van hen betreft, als behoorende aan tempels op verschillende 

 tijden en plaatsen, en zeer waarschijnlijk door bouwlieden daargesteld, die onafhankelijk van 

 elkander hun werk volbragten! 



Toempangs basreliefs kenmerken zich door dezelfde gebreken als die van Boro-boedoer. Ook 

 te vol, te overladen: nergens moest een plekje open blijven, ook maar het geringste. Kon men 

 er ook voor geen beeldje, boom, huisje of iets dergelijks meer plaats vinden, dan werd er maar een 

 vlam of soortgelijke figuur of krul gebeiteld. Ook afwezigheid van alle perspectief en proportie 

 der beelden en figuren onderling. En, nog meer dan op Boro-boedoers basreliefs, alles verward 

 en zonder de minste betrekking nevens en boven elkander. Struiken , planten bloeien onder een 

 tempel; op het voeteneinde van een rustbank staat een boom; pandopo's zijn boven elkander 

 geplaatst; menschen, dieren, boomen, struiken, rotsen, pandopo's, bosch, fantastische figuren, 

 waarboven nog meer andere verschillende voorstellingen zijn gegeven, wisselen elkander in bonte 

 rij zonder eenigen zamenhang op. 



Ongetwijfeld zijn de basreliefs van Toempang, niet zoo hoog, over 't algemeen van veel 

 minder verdiensten dan die van Boro-boedoer: deze zijn dieper gebeiteld, komen meer afgerond 

 uit. Die van Toempang zijn hoogstens een duim diep, en over het algemeen plat; zeer vele 

 beeldjes missen ook geheel het afgeronde der leden van die te Boro-boedoer, zijn hoekig. 

 Daarbij is de houding der armen veel minder, dikwijls stijf afhangende langs het lichaam; 

 verder keert tot vervelens toe steeds dezelfde houding van den anderen arm terug, of op- 

 geheven of nederwaarts gebogen, de hand in de zij geplaatst. Handen en voeten laten ook 

 veel te wenschen over. De boomen ook in zeer algemeene trekken gegeven; alleen de klapper 



