286 



duidelijk te onderscheiden. Wij hebben te Toempang niet één basrelief gezien, waarvoor 

 we, aangetrokken door zijn meerder kunstschoon boven dat der andere, gelijk dit op Boro- 

 boedoer meermalen gebeurde, bleven stilstaan. Ook het gelaat is even koud en levenloos als 

 dat van Boro-boedoers basreliefs; overigens echter van mindere sculptuur, en niet Maleisen, 

 ook niet Hindoe-caucasisch , te noemen : zoo iets daartusschen , gelijk mij voorkwam , hoewel het 

 moeielijk is daaromtrent iets zekers te zeggen, daar de neuzen en ook het verdere gelaat 

 over 't algemeen zeer veel geleden hebben. 



De beelden hebben echter volstrekt niet den vorm van wajangpoppen, wat sommigen meenden. 



De mindere kunstwaarde van Toempang's basreliefs dan die van Boro-boedoer mag ons tot 

 een lateren tijd van bouw voor hetzelve doen besluiten: dit wordt ook bevestigd door een hoofd- 

 tooisel, dat dikwerf op Toempang's basreliefs voorkomt, en dat ik niet op die van Boro-boedoer 

 zag, grootendeels overeenkomende met dat van vele der wajangpoppen van de tegenwoordige 

 Javanen: een hoorn vormig tooisel, dat, boven, voor en achter van het hoofd uitkomende, binnen- 

 waarts is gekeerd. Zoo hebben ook vele beelden het achter de ooren uitkomende vleugel- 

 vormige sieraad van dezelfde wajangpoppen, evenzeer op Boro-boedoer niet gezien. Beide geens- 

 zins smaakvolle hoofd- en oorsieraden , als niet op Boro-boedoer voorkomende en aan de wajang- 

 poppen eigen, mogen wij daarom toch gelooven van lateren tijd te zijn. 



Voor tot Panatarans basreliefs over te gaan, willen we hier nog met een kort woord van 

 die van Poetri Djoni gewagen, welke in hetzelfde genre zijn gegeven, en, gelijk wij hoorden, op 

 het alleen nog overgebleven voetstuk der tempels gezien worden. Dezelfde gebreken ook 

 daar als op die van beide vorige tempels. 



De beelden, evenmin wajangpoppen als die van Toempang: menschelijke figuren, echter niet 

 bijzonder natuurlijk, hoewel stand en houding ook tamelijk los en levend zijn gegeven. Overi- 

 gens de beelden in dezelfde vervelende gelijkvormigheid van voorstelling als die van Toempang. 

 Ook verre in kunstwaarde beneden die van Boro-boedoer. Vooral trof het mij , dat de voeten 

 van zeer vele anderhalf voet hooge beeldjesmeer van vierkante plankjes, waarin kleine groefjes 

 de afscheiding der toonen moesten voorstellen, dan van eenigszins natuurlijke voeten hadden. 

 Een gebrek echter, dat ook soms in zekere hooge mate ook vele beeldjes van Boro-boedoer aan- 

 kleeft. Hoewel wij te Toempang fijner en schooner beelden vonden dan te Panataran , zoo 

 overtreffen de basreliefs van het laatste toch die van het eerste in kunstwaarde. 



Na deze vergelijkende beschouwingen van Boro-boedoer' s , Panataran's en Toempang's basre- 

 liefs onderling willen wij thans vervolgen met nog een korte vergelijking van Java's Hindoe- 

 caucasische beelden en basreliefs met die van elders. Voorzeker, die van Indïë, het moederland 

 van Java's godsdienst en kunst, komen hier bet eerst in aanmerking. 



Maar wij hebben voor de vergelijking met Indië slechts de platen van Moor's Hinchi pan- 

 theon en die van het tweede deel der Transactioiis of tlie Itoyal Asiatic Society te onzer be- 

 schikking. Onze vergelijking moet dus zeer kort en beperkr zijn. Dit laatste laat ons op 

 eenige platen verschillende sculpturen zien uit de grot-tempels van Ellora en van die op de 



