292 



liggende deelen van het vleesch te vol, en zeer zelden wordt men gewaar, dat de beitelaars 

 met den bouw van het menschelijk lichaam bekend waren. Tot deze zeldzame voorstellin- 

 gen breng ik de groote basreliefs 113 en 115 op de eerste galerij, waar de zieke en de 

 doode voorkomen, en waar men de ribben der borst ziet. Zoo ook op basreliefs 30, aan den ouden 

 Brahmien, en op basrelief 187, waar eenige skeletachtige menschen, met uitstekende kaak- 

 beenderen, gezien worden. 



Zeer valt ons deze minachting en veronachtzaming van het natuurlijke op bij meer karak- 

 teriserende positiën van het menschelijk lichaam, zoo als b.v. bij de boogschutters op bas- 

 relief 34, 97, en 238; bij de strijdende mannen op basrelief 94, en bij vele andere beelden. 

 Overal dezelfde volheid van armen en voeten, zonder eenige werking der spieren. Wij zou- 

 den echter de kunstenaars van Boro-boedoer onrecht doen, indien wij zeiden, dat zij met de 

 natuur strijdige voorstellingen gaven. Wel is waar zijn de lichamen hunner beelden op de 

 van vleesch ontbloote plaatsen te zeer gevuld; zij zijn echter nergens te dun. De beelden 

 schijnen alleen tot op zekere hoogte bewerkt te zijn, en wel zoodanig, dat zij nog op de laatste 

 hand van den kunstenaar wachten, Avelke de teedere en dieper liggende plaatsen bewerken, 

 in één woord, het werk voleindigen moet. Zij staan zonder twijfel veel hooger dan de oude 

 kunstenaars der Babyloniërs, Egyptenaren en Persianen, in wier voortbrengselen wij niet alleen 

 de grenzen van het natuurlijke overal overschreden , maar ook het menschelijk lichaam in onna- 

 tuurlijken vorm voorgesteld zien. Bovendien zijn ook onze kunstenaars van Boro-boedoer ten op- 

 zichte van compositie, smaak en correctheid nog altijd boven genoemde natiën verheven. Van 

 eene diepere, op het karakter des menschen, op zijne aandoeningen, driften en hartstochten 

 gegronde studie echter, welke de Grieksche werken overal vertoonen, vinden wij hoogst zelden 

 een spoor. Daarom gelijkt het eene beeld op het andere, onverschillig of de handelende persoon 

 verzonken is in nadenken, of als boogschutter zijn lichaam in de daartoe vereischte positie 

 gebracht heeft. 



Wij vinden eene menigte zeer fraaie beelden, en daaronder vele met schoon en edel gelaat, 

 maar alleen wanneer wij hen den Boeddha-type toeëigenen, kunnen zij ideaal genoemd wor- 

 den. Op basrelief 48 vinden wij (links van den beschouwer), naast de twee hoofdpersonen, 

 twee jonge mannen, op den grond zittende, voorgesteld. Hunne hoofden behooren onder het 

 schoonste en zuiverste, wat ik van dien aard op Java gezien heb. Men kan zich geen fijner 

 bewerking van den trachiet denken, geen liefelijker, maar ook geen minder geest uitdrukkende 

 aangezichten voorstellen. Men zoude hen idealen van niets-denken, van onverschilligheid kunnen 

 noemen, indien deze voor idealisering vatbaar waren. 



Ook vinden wij onder de vele vrouwen- en meisjes-beelden slechts weinige, bij welke ons 

 teedere lijnen of zinnen-boeiende vormen aan ware schoonheid herinneren. Tot deze weinige 

 behooren basrelief 32 en 38. Aan een kunstvijver, waarin lotusbloemen groeien, zien wij 

 op de eerste schilderij negen meisjes, welke in gedeeltelijk zeer fraai gevormde kruiken water 

 komen halen. Een zacht gelaat, kiesche vormen, smaakvolle draperie, bevallige beweging van 

 handen en hoofden: in één woord, wij zien daar een kunstvolle compositie, schoone, liefelijke 

 aangezichten in den Boeddhistischen vorm. Zoo ook moeten wij nog basrelief 38 roemen. Zeker 

 trotsch zelfbehagen is op het gelaat der danseres te lezen. 



