293 



Wij mogen ook no. 171 niet overslaan, eene der rijkste voorstellingen, en naar mijn gevoel 

 de fraaiste en meest ideale. Daarin leeft een geheel andere geest dan in de andere: draperie 

 en compositie, het technische en ideale, is meesterlijk behandeld. Ik wijs den lezer alleen op 

 het karakteristieke gelaat van alle personen, op de kleine monden, gebogen neuzen, hooge 

 voorhoofden, enz. Hoe licht waren de grenzen niet te overschrijden, welke het verzonken zijn in 

 religieuse overpeinzing, het verachten van de wereld, op plastische voorstellingen moet ken- 

 merken; hoe licht kon de kunstenaar in geringe overdrijving vervallen! Onze beelden over- 

 schrijden die grenzen niet. Echte vroomheid en nadenken staan op het gelaat geschreven, waar- 

 op men echter zoo gaarne een weinig meer leven, meer geestkracht zoude wenschen. Maar 

 juist deze effen wangen en voorhoofden, die aandachtige, ternedergeslagen oogen, die zacht 

 op elkander rustende lippen zijn de onverbeterlijke hoofdtrekken van het ideaal des Boeddhisti- 

 schen kunstenaars, welke wij nergens beter uitgedrukt en vereenigd vinden dan hier. 



Sakja's moeder op basrelief 55, de staande hoofdpersoon op 82, Sakja op 97 en 114; als jong- 

 man op 118 en 168; Boeddha op 171, zoo als de drie vrouwen op 216, zijn insgelijks aange- 

 name verschijningen, die, gelijk de meeste hoofdpersonen van de andere galerijen, in hun 

 oorspronkelijken toestand, toen zij uit de hand van den meester te voorschijn kwamen, sporen 

 van bevalligheid moeten vertoond hebben, ware hun gelaat slechts niet te zeer met den Nir- 

 Avana-typus, gelijk ik hem noemen moet, overtrokken, een typus, welke zoomin aan het 

 bevallige als aan het verhevene behoort. Want, evenmin als wij hier een lachenden mond, of 

 een kuiltje in de wang, in de kin van onze zoo bevallige meisjes- en vrouwen-gestalten zien, 

 zoomin zien wij ook gefronste wenkbrauwen, vast gesloten lippen of karakteristische ath- 

 letenhouding bij de mannen. De koning op basrelief 31 en de boogschutter op 238 zijn de 

 eenigen, welke ik als uitzondering kan aanwijzen. Gene treft ons door zijne nadenkende, 

 deze door zijne stoute en treffende houding. Beide beelden wekken echter meer door hun 

 uiterlijk dan door hun innerlijk dien indruk in ons op. De schutter in het bijzonder maakt, 

 door zijne ernstige gelaatstrekken, onberispelijke houding van handen en voeten, fraaie dra- 

 periën enz., een diepen indruk op ons. Dit beeld komt, als het ware, het raam uit, waarin 

 het is gebeiteld, en doet het ons zeer bejammeren, dat de religieuse richting den kunstenaar 

 niet toeliet, ons meer zulke levenademende gestalten te geven. 



Maar waar de Grieken met onbegrensde vrijheid zich boven het gewone en alledaagsche , 

 boven den vorm verhieven, en hunne Goden met het hoogste schoon bekleedden, stond den 

 Boeddhisten de typus van den Nirwana, Boeddha in zijne verschillende houdingen, in den 

 weg. Om dezen typus groeperen zich alle hunne composities en ideën : binnen zijne grenzen moet 

 de kunstenaar zich steeds bewegen. Een zittende Boeddha of koning of brahmaan is echter 

 geen voorwerp voor idealisering, evenmin als gewapende en attributen-dragende volgelingen 

 of jonge in harems opgesloten meisjes dit kunnen zijn. Bij de laatsten ontmoeten wij echter 

 dikwijls eeue zeker verlichamelijkte ideale schoonheid, groote, wellustig uitziende boezems." 



Individualiteit of eene eigendommelijke idee, die zich uit menigvuldige trekken openbaart, 

 is naar Wilsen de kracht van Boro-boedoer, vooral door zijne symboliek of beeldentaal. //Deze 

 is zoo karakteristiek voor Boro-boedoer, dat zij de type is der meeste beelden. Deze over- 



