294 



eenstemming der denkbeelden, welke de basreliefs doordringt, doet het geheel daarom ook een 

 harmonisch geheel zijn. In ieder beeld toch vinden wij die terug." Wij gaven reecis onze 

 gedachten over Boro-boedoer's symboliek en Wilsen's verklaring daarvan. 



„ Boro-boedoer is daarom ook eene afgeslotene organische kunstwereld, omdat niet één beeld 

 verstorend te midden der andere staat. Waar wij er ook een ontmoeten, wij zullen aan- 

 stonds moeten zeggen, dat hetzelve, moge het ;/ soras ook slechts om weinig zijn, toch op 

 Boro-boedoer's basreliefs te huis behoort". 



Het is ook objectief. //Al het voorgestelde heeft betrekking op het historisch-religieuse 

 onderwerp. Wij stooten op niet één beeld, dat zou kunnen getuigen van subjectief indringen 

 des kunstenaars. Overal blijft hij zich bij zijn onderwerp bepalen. Een bewijs te meer, dat 

 volgens een juist bepaald plan gew T erkt is, en dat daarbij een streng kerkelijk toezicht plaats 

 vond, hetgeen niets toeliet, wat niet streng met zijne denkbeelden overeenkwam." 



/■/ Daarom is het werk ook een origineel werk, geschapen uit het geloof, en daargesteld 

 door de speculative vindingrijkheid der kunst. Het is origineel in zijn geheel en in de 

 meeste details." 



Wanneer eene schilderij ons de vormen der natuur zuiver, juist, zonder overdrijving 

 geeft, dan is zij correct, zegt Wilsen, en vervolgt aldus betreffende het meer of minder 

 correcte van Boro-boedoer's basreliefs. //Ten gevolge der weinige anatomische kennis, welke 

 de Indiërs en de andere Aziatische volkeren hadden, zien wij geene gespierdheid of zachte 

 vormen des vleesches aan de lichamen. Zij zijn daarom overvulde vormen , als vleeschklom- 

 pen. Dit valt ons te meer in het oog, omdat wij dit gebrek bij boomen en planten, welke die- 

 pere insnijdingen, volgens zekere anatomie, vertoonen, minder opmerken. Haar, oogen, neus, 

 mond en tanden, zelfs de nagels op de vingers en teenen, zijn overal technisch nauwkeurig 

 bewerkt." Het haar komt in alle mogelijke vormen voor, of hangende of gekruld of rondom de 

 kunstige hoofdtooisels gewonden, en is overal in fijne vlechten verdeeld, welke in natuurlijk 

 golvende lijnen afhangen, b.v. bij den op den grond zittenden krijgsman, op basrelief 15, rechts; 

 bij den kaalhoofdige op basrelief 24, op wiens schedel nog een klein haarbundeltje overig is; bij de 

 vier brahmanen op basrelief 79 en 153; de twee zwevende goden op basrelief 80; de vele personen 

 op basrelief 165, 171 en 178, enz., waar men overal een anderen vorm van opgemaakt haar 

 ziet. Te dezen opzichte schijnt bij de Boeddhisten eene soort van mode bestaan te hebben, welke 

 zich of naar de maatschappelijke omstandigheden, waarin de menschen verkeerden, of naar 

 zekere feestdagen of naar buitengewone gelegenheden moet gericht hebben. Wij vinden de haar- 

 dracht der personen toch op bijna iedere schilderij anders, en tot in het menigvuldige gewijzigd. 

 Wij vinden het haar in alle mogelijke lengte en vormen bij vrouwen en mannen, en op goed 

 bewaarde plaatsen kan men nog duidelijke sporen van de fijnste bewerking zien, welke eene 

 zeer geoefende hand, en de hoogste mechanische bekendheid met het rond- en dwergijzer, als 

 ook met den boor en andere technische hulpmiddelen der beeldende kunst, doet veronder- 

 stellen. 



De oogen zijn of ternedergeslagen of geopend. In het eerste geval geven zij aan het gelaat 

 den bekenden Boeddha-tjpe, het wegzinken en nadenken over de waarheden des geloofs; in het 



