— 34 — 



//Bij deze overeenkomst werden aan de Regenten der Preanger-landen vele dee- 

 //len der oppermagt gelaten; zij werden dus gedeeltelijk als opperheeren des lands er- 

 //kend en aangenomen , en wel verre dat zij , of in het civiele, of in liet kriminele, aan 

 //eenige Europesche of Iulandsche regtbanken zouden zijn onderworpen, werd hun de 

 //opperste regtspraak, zoowel in het civiele als in het kriminele, elk in hunne dis- 

 //trikten, toegekend. 



//Op deze oppermagt der Regenten in regterlijke zaken, oefende de voormalige 

 //kompagnie, zoolang zij bleef bestaan en werken, geen anderen dan eenen staatkun- 

 //digen invloed , door middel van een kommissaris tot en over de zaken van den in- 

 //land er' [uit]." 



Integenstelling hiervan , verhaalt Raffles , uit eene Javaansche bron , dat de Bo- 

 pattie van Kedirie, Soera Mengolo, door den Sulthan van Mataram aangesteld tot veld- 

 heer met den titel van Senopati Bedek, in het Javaansche jaar 1520 (1599) naar de 

 Westerlanden gezonden werd, eenige overwinningen behaalde en in al die westelijke 

 provinciën de opperheerschappij van Mataram wist te doen erkennen , waaronder ook 

 de Preanger-landen (Verg. Uageman, handschrift § 50). 



Uit al deze aanhalingen moet , zij het ook met leedwezen , afgeleid worden , 

 dat genoemde schrijvers, van de staatkundige verhouding der Preanger-landen tot de 

 vorsten van Mataram , niets met zekerheid schenen te weten , zich verontschuldigende 

 met een totaal gemis van licht ter zake onder de retro-acta van de algemeene sekre- 

 tarie der Hooge Regering. 



Moet men zich hier niet afvragen , of bij de gevierde mannen , die geciteerd 

 zijn (*), wel de zucht naar ernstig onderzoek ten deze heeft bestaan ? Althans schreven 

 zij elkander , ten aanzien van dat onvruchtbaar archief der Hooge Regering , eenvou- 

 dig letterlijk na , terwijl noch Mossel , noch Nederlurgh , noch de kommissie van 

 1805, noch Mimtinglie met een woord gewag maken van het gewigtig traktaat met 

 den Javaanschen keizer van 5 Oktober 1705, dat dan toch zeker in het archief voor- 

 handen moet zijn geweest. 



Men vindt er althans op gewezen in de meermalen aangehaalde provisionele in- 

 struktie voor den Pangeran Aria van Cheribon, van 22 Maart 1706. 



Ter r egt vaardiging der zoo even geuite vraag moge dienen , wat Mossel in den 

 aanhef van zijn rapport van 1751, alzoo ongeveer honderd een en dertig jaren na 

 onze vestiging te Batavia, vooropzet. 



//De genege receptie, waarmede mijne aanmerkingen wegens de suikermolens 

 //in Jan. 11. vereerd is , heeft mij in eene zee van bezigheden , sedert dien tijd echter 

 //niet doen vertragen, de sedert beloofde beschrijving dezer landen bij de hand te 

 //nemen , ofschoon het almede een werk is , waarin ik niets vóór mij gedaan vinde en 

 //dus alles uit den grond zelf opdelven moet, zoo dat men niet minder als een vol- 

 //maakt stuk te wachten heeft en mij alleen zal mogen beroemeu , na des Heeren 



(*) RijHoff van Goens , Valèntijn en Rafjles mogen hiervan uitgezonderd blijven. 



