STUDYA NAD BYDŁEM NADBUŻAŃSKIEM 69 
wręcz z niedostatecznej ścisłości i uwagi autorów. o tem świadezy 
np. szereg omyłek — niekiedy znac znych — w obliczeniu procen- 
towego stosunku, znalezionych w pracy Kalteneggera, wydanej 
przez e. k. Ministerstwo Rolnietwa, a w rozprawie niniejszej zazna- 
l 
e 
Jest to zarazem wskazówką, że w kraniometryi należy 
z szczególną usilnością wystrzegać się błędów, które w tym przy- 
padku mogą pochodzić wyłącznie z winy badacza, już to z nieuwagi, 
omyłki rachunkowej i t. p., już też z niedostatecznie ścisłego okre- 
ślenia sposobu wykonania pomiaru. 
elem głównym niniejszej pracy było określenie stosunku by- 
dła nadbużańskiego do bydła innych ras pod względem kształtu 
głowy, a zarazem o ile możności dokładne określenie różnie w kształcie 
głowy innych ras bydła, zaliczanych do rozmaitych typów. Typy 
te wyróżniono nietyle na podstawie różnie w stosunkach wymiarów 
głowy, ile raczej na podstawie różnie w całej formacyi głowy (nie- 
równości. kształt niektórych linii, np. krawędzi ezołowo-potylicowej, 
zębów it. d.) a nadto w innych cechach (cienkosé kości, maść, 
wielkość i t. d.). Niema zatem konieczności, aby wzajemne różnice 
tych typów ujawniały się także w wymiarach relatywnych głowy. 
Zbadać, czy jednak i w jakiej mierze to rzeczywiście zachodzi, 
było właśnie zadaniem tej pracy. Chodziło zatem także o kontrolę 
niektórych twierdzeń Riitimeyera i Wilekensa, opartych na 
badaniach kraniologicznych. Według Riitimeyera, 1) u bydła typu 
primigenius długość czoła jest cokolwiek większa, niż największa 
jego szerokość, część twarzowa jest długa; 2) u bydła longifrons 
(brachyceros) czoło jest szersze w stosunku do swojej. długości, 
a część twarzowa krótsza w stosunku do długości głowy, — niż 
u primigenius, a przytem część twarzowa ku przodowi silnie za- 
eris 3) bydło ras ać się: znaczną szerokością czoła 
ługością części twarzowej; długość czoła jest jednak większa, niż 
ja szerokość; między nasadami rogów czoło jest bardzo szerokie, 
a poniżej jest silnie wcięte; odległość między nasadami rogów jest 
większa, niz „największa szerokość czoła (w oezodołach), — prze- 
ciwnie niż w typach primigenius i brachyceros; część twarzowa jest 
szeroka, nieznacznie się zwężająca ku przodowi. Podług Wi lekensa?). 
typ brachycephalus cechuje m. i: 1) krótkość głowy, 2) największa 
szerokość czoła większa, niż jego długość (przeciwnie jak w typach 
wyróżnionych przez Riitimeyera, a zwłaszcza jak w typach pri- 
migentus 1 frontosus), 3) znaczna szerokość głowy także w części twa- 
rzowej (policzki), 4) w miejscu najwęższem czoło stosunkowo wązkie 
(węższe niż u bydła innych typów). Kaltenegger oparł swoją 

1) Wilekens, Die Rinderracen Mitteleuropas Wien 1876, p. 7. 
