STUDYA NAD BYDŁEM NADBUZANSKIEM 15 
się nie zdarza. Najmniejsza szerokość czoła w stosunku do szero- 
kości w policzkach jest u bydła polskiego i illiryjskiego taka 
sama albo mniejsza, jak u bydła alpejskiego, mierzonego 
przez Kalteneggera, czyli że u bydła polskiego zwę- 
żenie częścitwarzowej jest raczej mniejsze. Stosunek 
j najmniejszej szerokości czoła do szerokości w policzkach nigdy 
nie dochodzi u bydła illiryjskiego i polskiego ') cyfr tak wielkich 
(117—124, a nawet 134%/,), jak to się zdarza w niektórych 
rasach alpejs ich, mierzonych przez Kalteneggera. To 
samo, co o stosunku najmniejszej szerokości czoła do sze- 
rokosei w polii można powiedzieć takze o stosunku naj- 
większej szerokości czoła do szerokości w policzkach. Stosunek 
ten u bydła illiryjskiego i polskiego, ale szczególnie u pol- 
skiego, jest naogól mniejszy, niż u bydła alpejskiego różnych 
typów (zwłaszcza latifrons, gdzie stosunek ten jest bardzo zna- 
ezny: przeszło 152°/,). Podobnie jak szerokość w policzkach, 
tak tez i szerokość pyska jest u bydła polskiego i illiryj- 
skiego naogół mniejsza, niż u większej części ras alpejskich, 
mierzonych przez Kalteneggera, i to głównie w stosunku 
do długości głowy, a u illiryjskiego także do największej sze- 
rokości ezoła. Bydło illiryjskie, poniekąd także bardzo pier- 
wotne polskie włościańskie, wykazuje silne zaostrzenie głowy 
ku końcowi. Stosunek szerokości pyska do szerokości w po- 
liezkach jest u bydła illiryjskiego i polskiego mniejszy. niż 
u bydła wielu ras alpejskich, badanych przez Kalteneg- 
gera. To samo można wreszcie powiedzieć o stosunku szero- 
kości ganaszy do długości głowy: u bydła polskiego lave dr 
szerokość ganaszy dochodzi najwyżej 45%/,, gdy np. u bydła 
typu latifrons waha się między 49 i 524%, dłagości głowy 
do sluzawicy. 
6% Z zestawionych w niniejszej pracy wymiarów wynika, że 
wpływ uszlachetnienia bardzo niewyraźnie odbija się na kształ- 
cie głowy. Podczas gdy — jak o tem świadczy Część I Stu- 
dyów nad bydłem nadbużańskiem — w stosunkach różnych 
wymiarów tułowia bardzo jasno ujawnia się różnica między 
bydłem pierwotnem i poprawnem tej samej rasy (np. nadbu- 
żańskiej, czerwonej polskiej, bretońskiej), to tymezasem w sto- 
sunkach wymiarów głowy bardzo trudno doszukać się jakich- 
kolwiek stałych i charakterystyeznych różnie, zależnych od 
stopnia uszlachetnienia. Wprawdzie np. u bydła poprawnego 
ezoło jest w stosunku do długości głowy trochę szersze mię- 
1) NB. Cyfry dla bydła nadbużańskiego, uzyskane z pomiarów p. Dehnela, 
uważam za niepewne i podaję je głównie dla zobrazowania możliwej wielkości 
błędów 
