=J 
(0,2) 
WALERYAN KLECKI 
dzy nasadami rogów (bydło bretońskie i czerwone polskie), 
w najwęższem (bydło bretoískie i nadbużańskie) i najszerszem 
miejseu (bydło bretońskie, czerwone polskie i nadbużańskie), 
a wreszcie także głowa jest szersza w policzkach (bydło 
czerwone polskie i nadbużańskie), w porównaniu z by- 
diem pierwotnem odpowiedniej rasy, -— ale różnice są bardzo 
małe. To samo można powiedzieć o stosunku odległości mię- 
dzy nasadami rogów do największej szerokości ezola lub do 
szerokości w poliezkach. Obadwa te stosunki są u bydła po- 
prawnego (bretońskiego lub czerwonego polskiego) cokolwiek 
większe, niż u pierwotnego (lub eo najmniej jednakowe), — 
co przemawia za rozszerzeniem się czoła w górnej jego części 
pod wpływem uszlachetnienia. Jednak i tu różnica jest bardzo 
nieznaczna, a np. u bydła nadbużańskiego pomiary wykazują 
różnicę w kierunku przeciwnym. 
Bydło nadbużańskie, czerwone polskie i illiryjskie wykazuje 
w kształcie głowy charakterystyczne cechy wspólne, odróżnia- 
jące te trzy rasy bydła od szeregu ras, badanych przez L yd- 
tina i Wernera oraz Kalteneggera i zaliczonych do 
różnych typów (primigenius, frontosus, longifrons, brachycepha- 
lus, a wzgl. planifrons, grandifrons, longifrons i latifrons) !). 
Natomiast pomiary głowy nie wykazują takich charaktery- 
stycznych i stałych różnie między bydłem nadbużańskiem 
i czerwonem polskiem. Wprawdzie u bydła nadbużańskiego 
(tak pierwotnego, jak i poprawnego) w stosunku do długości 
głowy czoło jest cokolwiek krótsze i szerokość w poliezkach 
cokolwiek mniejsza, odległość między nasadami rogów w stosunku 
do szerokości w policzkach większa (zwłaszcza u pierwotnego 
nadbużańskiego bydła), a poniekąd także (u poprawnego nadbu- 
żańskiego) najmniejsza i największa szerokość czoła w stosunku 
do szerokości w policzkach większa (większe zwężenie części twa- 
rzowej w stosunku do czoła), niż u bydła czerwonego, — jednakże 
różnice nie są wielkie. Gdybyśmy mieli je uznać za wystar- 
czające do stwierdzenia różnicy w typie, możnaby powiedzieć, 
że bydło nadbużańskie w kształcie głowy różni się od czer- 
wonego polskiego tem, że ma od niego cokolwiek dłuż- 
szą 1 węższą część twarzową, co objawia się u po- 
prawnego bydła nadbużańskiego (sterdyńskiego) także mniej- 
szą szerokością pyska w stosunku do długości głowy, do naj- 
większej szerokości czoła i szerokości w policzkach, w poró- 
wnaniu z bydłem ezerwonem polskiem. 
Między czarnem i czerwonem poprawnem bydłem nadbużań- 

1) Patrz str. 73—75 sub 5°. 
