6 PAMIĘTNIK TOWARZYSTWA NAUK ŚCISŁYCH W PARYŻU. — TOM V. 



Organon, narzędzie, zamiast organ ; Organismus, ustrój, zamiast organizm ; organisatus, ustrojowy, zamiast orga- 

 niczny, już dość rozpowszechnione. 



Plasmodium, pienroszcznia, patrz pod protoplasma. 



Protoplasma, pierwoszcze, wyraz z początku niezbyl mile brzmiący, utworzony przez Czerwiakowskiego, przyją- 

 łem, bo lepsza może zkądinąd zaródi zbyt jest jednobrzmiącą z zarodnik i zarodnia, z którymi nie ma nic wspól- 

 nego. Ztąd plasmodium, piencoszcznia. 



Spora, zarodnik. Wyraz przez Czerwiakowskiego ustalony, wyborny. Należy go używać dla bezwarunkowo tych 

 wszystkich komórek służących do rozmożenia roślin, które powstają na drodze bezpłciowej. Komórki lub ich grupy 

 mające tę samą funkcyę, ale powstałe przez zapłodnienie, należy, bez względu czy to u roślin jawno czy skryto- 

 płciowych, nazywać nasieniem. Ztąd txosporea?, zewnątrz-zarodnikowe a Endosporew, wewnątrz-zarodnikowe. 



Sporangium, zarodnia. Wyraz ten oznacza wszelkiego kształtu narzędzia roślin skryloplciowych, w których na 

 drodze bezpłciowej powstają zarodniki. Tymczasem nasi pisarze botaniczni dla prawie każdej klassy roślin skryto- 

 płciowych inną nadają mu nazwę. Tak np. Hoffmann (1 81 o r.) używa zaiviązka dla grzybów, woreczek owockowy 

 dla paproci i nasiennik dla wszystkich w ogóle. Jundzilł ( 1 «S i 8 i 1831) używa prawie tych samych wyrażeń, dodaje jednak 

 torebkę dla mchów i purchatkę dla niektórych grzybów. Ten ostatni wyraz przyjmuje Pławski (1830 r.) dla wszyst- 

 kich skrytoplciowych. Pisulewski (1841 r.) przyjmuje torebkę dla paproci, puszkę dla mchów i otoczeń dla grzy- 

 bów. Czerwiakowski (1841 r.) używa dla wszystkich prawie otoczeń, używa jednak puszki dla mchów. Chałubiński 

 używa dla grzybów zawijka, dla porostów otoczeń, dla paproci i mchów puszka. Waga (1871 r.) używa w ogóle 

 otułnik albo zalężnik, dla grzybów zamienia otoczeń Chołubióskiego na zbiornik, dla porostów tworzy owocnik, dla 

 mchów urnę albo puszkę. I jakiż chaos ztąd powstaje; ileż czasu napróżno traci początkujący aby dojść do przekona- 

 nia, że : nasiennik, otoczeń, otulnik, owocnik, purchatka, puszka, torebka, urna i zawijka są jcdnem i tern samem 

 narzędziem! Z tych wszystkich wyrazów nasiennik i owocnik, jako należące do słownictwa jawnopleiowych, przede- 

 wszystkiem muszą być usunięte; puszka, torebka i urna jako malujące kształty oznaczone, właściwe dla każdego tylko 

 wypadku, nie mogą być ogólnie przyjętymi. A otoczeń, otulnik i zawijka, jako dające do zrozumienia, że sporangium 

 jest narzędziem czemś otoczonem, także nie wytrzymują krytyki, bo sporangium może być zupełnie nagie. Pozostaje 

 więc tylko purchatka nic niemalująea. Z drugiej strony, język nasz w inny sposób zwykł oddawać taki stan rzeczy. 

 I tak, jeżeli powiem np. farbiarnia, garbarnia, pracownia, sypialnia lub pralnia, to każdy zrozumie, że się tam far- 

 buje, garbuje, pracuje, sypia lub pierze ; cukrownia i olejarnia np., oznaczają, że się tam wyrabia cukier i olej; 

 wreszcie np., modelarnia i owocarnia oznaczają, że tam jest skład modeli lub owoców. Miejsce więc gdzie się wyra- 

 biają zarodniki i gdzie jest skład tychże, najwłaściwiej sądzę będzie nazywać zarodnia. Z tej samej to wychodząc 

 zasady, nazwałem narzędzie płciowe męzkie, właściwe wyższym skrytopłciowym, zacząwszy od mchów a skończywszy 

 na paprociach, uplodnia (anlheridium) zamiast błędnego pylniczka, jako zawierające istoty zapladniające (sperma- 

 tozoida), które nazwałem upłodnikami zamiast śmiesznych zwierzopyłków ! Dla odpowiedniego narzędzia żeńskiego 

 (Arcliegonium), jako rodzącego, przyjąłem nazwę rodnia utworzoną przez mego przyjaciela D ra Janczewskiego, zamiast 

 już też prawdziwie niedorzecznego przeioodu. Nie tu miejsce rozwodzić się dalej nad naszą terminologią botaniczną, 

 powiem tylko, że potrzebuje ona gruntownej reformy, i jeżeli mi czas pozwoli, to zamierzam w przyszłości ogłosić 

 w Pamiętniku Nauk Ścisłych swoje usiłowania na tein wdzięcznćm ale mozolnóm polu. 



Oprócz pojedynczych zarodni, znajdują się w śluzowcach zarodnie w rozmaity sposób z sobą zrosić, których praw- 

 dziwą naturę odkrył de Rary i nazwał je Fruchtkorper-Carpoma; nazwę tę zmieniłem na jEthaliwn i oddałem ją na 

 polski przez zrosłozarodma, 



Stipes,trzoneczek zamiast slupuś, ztąd trzoneczkowaty dla siipitatus. 



Sabstrat, podłoże, wyraz oznaczający miejsce na k torem się. coś rozwija lub znajduje, nie był dotąd llomaczony. 

 Przeze mnie tu podane podłoże jest wzięte z praktycznego życia; podłożem nazywają rolnicy glebę ziemi znajdującą 

 się pod urodzajną i uprawną warstwą ziemi. 



Vacuola, wodniczek. Jedną z najważniejszych podstawowych własności pierwoszcza jest la, że ma on zdolność 

 pochłaniania wody aż do pewnych granic. Jeżeli granica ta zostanie przekroczoną, to pierwoszcze zbyteczną ilość 

 pochłoniętej wody albo wydaje na zewnątrz albo zgromadza ją w pewien punkt swego ciała, gdzie zebrana woda 

 przyjmuje naturalnie kształt kulisty. Otóż to kuliste zebranie wody, inaczej łamiące światło od otaczającego go 

 równie przezroczystego pierwoszcza, i dlatego pod drobnowidzem widzialne, sądząc je być miejscem próżnem 

 nazwano vacuoła. Nierychło dopiero spostrzeżono się w tym błędzie, lecz nazwa łacińska naturalnie już pozostała, 



