163 



Ook bleek nu en dan dat, hoe zwaar het fundament van den pilaar was, 

 het niveau niet geheel ongevoelig was voor de verplaatsing van mijn ligchaain. 

 In de eerste drie maanden van 1870 was ik door ongesteldheid verhinderd 

 de waarnemingen te vervolgen, doch toen ik daartoe in April kon overgaan, 

 liet ik een stevigen bamboezen vloer om den pilaar maken, die slechts op 

 eenigen afstand van den pilaar op metselsteenen rustte, die op den grond 

 gelegd werden. 



Nog in een ander opzicht verschilden de waarnemingen dezer beide reek- 

 sen. Bij de eerste reeks was namelijk, zooals steeds in de instrumenten, die 

 door de makers afgeleverd worden, het geval is, slechts één paar afleesdra- 

 den in de mikrometers der mikroskopen gespannen, en werd de naastvoor- 

 gaande verdeelstreep twee malen afgelezen. Bij de tweede reeks had ik op 

 een' afstand nagenoeg gelijk aan li/ 2 schroefom wenteling een tweede paar af- 

 leesdraden gespannen, en werd het ééne paar op de voorgaande en het an- 

 dere paar op de volgende verdeelingstreep éénmaal ingesteld en afgelezen. 

 Bij de eerste reeks werden de aflezingen voor periodieke ongelijkheden der 

 mikrometerschroeven verbeterd, bij de tweede was het midden der beide 

 aflezingen daarvan nagenoeg geheel vrij, en kon die correctie daarom nage- 

 laten worden. 



De gang der mikrometerschroeven werd eiken avond opzettelijk bepaald; 

 dit wordt in den regel gedaan door zesmaal drie verdeelingsintervallen = 30' 

 uit te meten, telkens drie volgende verdeelingsintervallen nemende, alleen 

 werd bij de eerste reeks, wegens het stroefgaan der mikrometerschroef, bij 

 het linksche mikroskoop slechts telkens één interval gebruikt. De verschillen 

 tusschen de resultaten, op verschillende avonden verkregen, waren gering, 

 maar toch soms duidelijk te onderkennen. Daar bij dit instrument de mi- 

 kroskopen aan de dragers, de vertikale cirkel aan de horizontale as beves- 

 tigd is, zouden deze verschillen verklaard kunnen worden door eene geringe, 

 nauwelijks merkbare speling van de horizontale as op de pannen der dragers, 

 in de richting van de lengte der horizontale as. In die meening verkeerende, 

 heb ik de -waarnemingen voor eiken avond herleid met de gangen der mi- 

 krometerschroeven zooals die voor eiken avond opzettelijk gevonden was. 

 Later is mij echter in de gedachte gekomen, dat indien zulke eene speling 

 de ware oorzaak der gevondene verschillen is, alsdan beide mikroskopen op 

 denzelfden avond afwijkingen in denzelfden zin moeten verraden, hetgeen 

 echter het geval niet is. Eene andere oorzaak zou te zoeken zijn in eenen 

 niet volkomen loodrechten stand van den vertikalen cirkel op de horizontale 

 as; in dat geval zouden echter de beide mikroskopen tegenovergestelde af- 

 wijkingen moeten verraden, hetgeen evenmin doorgaat. Wellicht dus dat 

 de gevondene verschillen toe te schrijven zijn aan eene personele fout be- 

 gaan bij het instellen van de verdeelingstrepen bij het uitmeten; en wel 



