u 



toenmaligen hoofdredacteur van het Bataviaasch Handelsblad, 

 den bekenden publicist H. J. Lion, vroeg deze het voor zijn 

 krant. Na eenige aarzeling stond ik het manuscript aan hem 

 af, onder voorwaarde dat hij de geheele verantwoordelijkheid 

 op zich zou nemen en mijn naam buiten spel laten. Na het 

 ondergaan van eenige wijzigingen, die mijn goedkeuring echter 

 niet konden wegdragen, werd mijn opstel in genoemd blad 

 opgenomen. 



Het is dit artikel , later bestempeld met den naam van 

 » Indisch manifest" dat, zooals de pers beweerde, een rilling 

 deed gaan door Nederland, en de heftigste uitvallen uitlokte 

 tegen den vermeenden schrijver. 



Ik schreef het opstel met geen ander doel dan verbetering 

 of opheffing van groote gebreken, en dat doel werd althans 

 in zoover bereikt, dat het Nederlandsche volk wakker werd 

 geschud uit zijn lethargie ten opzichte van Indië , en dat sedert 

 aan veel grieven van Indië werd tegemoet gekomen. 



In September 1860 keerde ik naar Nederland terug. 



Niet zonder zelfvoldoening mocht ik op mijne Indische loop- 

 baan terugzien. Den besten tijd des levens had ik daar door- 

 gebracht. Uit een stoffelijk oogpunt had ik mij niet te beklagen. 

 Van den rang van eenvoudig tweeden luitenant was ik opge- 

 klommen tot dien van luitenant-kolonel. Aan onderscheidingen 

 en eervolle betrekkingen had het mij niet ontbroken , en ik 

 was toen nog in den tijd dat ik daarvoor niet ongevoelig was. 

 Evenmin, en daarvoor was ik meer gevoelig, ontbrak het aan 

 waardeering van tijdgenooten in Indië. 



Ik mocht, zonder zelfoverschatting, zeggen dat ik in Indië 

 nuttig was geweest voor de wetenschap en de maatschappij, 

 en de erkenning daarvan door tijdgenooten verhoogde de be- 

 looning die ik vond in zelfbewustzijn. Ik had niet alleen ge- 

 zaaid, maar ook het voorrecht gehad te mogen maaien. 



Op mijn terugreis naar Nederland verbleef ik een tiental 



