— I e 
J HISTORIE NATYR LIB. XV: 
CAPVT LXXIX 
De chilpatli, fen medicimá chills. 
^Y) Adici ináiftit fibratz, 6 quà prodeunt 
caules virentes , & geniculis intércepti 
fex longi cubitos feptémve, & in eisfolia 
-ocymi, fed maiora;circinara,& inferne fub- 
- albefcentia. Flores modici,lutei, compofiti 
. incorymbos,& in coccineum inclinátes co- 
—. lorem, é quibus demum compinguntur aci- 
hi piperi nigro,aut baccis oxyacanthz perfi- 
 Tniles. Actis eft;calidad; &ficcáà ordine quat- 
to naturà. Initio refinà fapitpofteà vrenrem 
. oftendit vim.Folia duorum tcrupulorü pon- 
dere in puluerem reda&a , ac mixta decem 
— fctupulis atolli , mirá velocitate & efficacia 
:;Corpusà cunctis expurgant humoribus , & 
quartanis przcipué medentur. Plara induce- 
rent periculum. Dentium dolorem fedant 
admora folia ,. palmarum lichenes curant, 
membra rimis dehifcentia, fcabiemq. Vlce- 
' fibus putridis ac cancerofis opem ferunt, in- 
fua aliquamdiu tlaolli potioni. Lacverrucas . 
exedit; & tumores prxter naturam rumpit. 
Quinque folia fumpta aiunt dyfenteriz me- 
deri,exterfo fortaffis cruore,autadftridioni 
& doloribus articulorum. Sunt qui fagittas 
«eius lucco inficiat vice toxici;atque ita com- 
modius ceruosferásve confternant. Proue- 
nit incalidis Pahuatlani , Papaloticpaci, & 
. Hocitlalpiz; in locis planis, & monuum ac- 
cliuibus ; fericarQue & colitur in hortis me- 
dicinz: gratia. | 
CAPVT LXXX. 
De chili... 
K( Hillifeu piper Mexican planta eftfe- 
rens filiquasillas, quas»ab Haitinis agris 
&ab antiquis,vt quidam volunt Xfiliquaftra, 
& ab Hifpanis piper Indicü vocantur:quod. 
- licetiamdiu in noftrum orbem tranflatum 
fitibiQue & in hortis & in vafis fictilibus or- 
namenti & vsüs gratià feratur, & habeatur 
in delicijs, tamen quoniá apud Indos mul-- 
tó plura eorum genera reperiuntur, & orexi. 
excitandz;,commendandi(dy ferculis in vfu 
^ quotidiano eft , adeó vt nullam lit reperire 
menfam fine chilli, atque ideó quotidiano. 
. experimento fint illius facultates nouffime, 
J.. fleritati facultatem & naturam tradere. Ge-- 
ch 2 5 ELM 
gratum erit non modo eorum differentias, 
quzin Nouà Hifpanià proueniunt, de qui-- 
bus modó agitur; verüm fpecierü fere om- 
nium formas deícribere, vniuerfam Que po- 
nerum omnium folia folano fimilia funt, & 
pzné paria; fi quauhchilli excipias,quz mi- 
nora eadem ferc: flores candidi,e quibus fi- 
363 
liqua oriuntur primó virides , mox maiori 
ex partein rubrum , & demum in paffeum 
inclinantes colorem, refertz paruo femine; 
' exili, candicante , contufoin orbem effor- 
mato;acris guftus,atque vrentis natura quae 
ad femen przcipue attinet. Quartum calo- 
ris gradum attipgunt, & tertium fere ficci- 
tatis, etfi recentes excrementitio quoda hu- 
more abundent, qui totus pene vetuftate 
euane(cat:vnde fi, vt fepé excitato flatu Ve- 
nerem ftimulent;ac interim aluum non fine 
quodam tene(mo ac fenfu doloris,his prze- 
cipué qui huiufmodi condiméto anteà non 
aflueuerant, leniter emolliant, quamquam 
eiusrei acumen poífimus non immerito in 
causà effe affirmare. Vrinam & menfes euo- 
cant,corroborát ventriculum ob frigus im- 
becillum , co&tionein eadem occatione la- 
befactatam iuuant, appetentiam , contem- 
perato ex eis cum vocaustomame intinQtu, 
miré excitant,& pituitofos humores vnde- 
cumque, fed potiffimum coxz articulis ad- 
harefcentes, difcutiunt &: purgant; Quin 
aiunt "he&icorum peropportunum effe. re- 
mediutm.NNutrimentum item calens ac fic- * 
cum mülrumi; przftare,ventrem lumbof- 
Que aculeis chulli madétibus perpügere,fed 
renes excalfacere, & inflammato fanguine 
atq; iocinore,ad nephritigos,phreneticos & 
pleuriticosaffedtus,ad perineumonias;aliofds 
tumoresinternos, pun&ta,& fimilia fympto- 
mata,feu nutrimenti ,vt fzpiffime Indi fo- 
 lent,feu condimenti vice immodicé aut fre-. 
quentius vtantur,perducere; 
rs. L4 
- Prierergo fpecies (vt fingula iam mébra- 
tim enarrentur) Mexicanis quauhchilli;hoc 
eft chilli arboris ; Haitinis veró , apud. quos... 
minor orbiculatior,& à minori plantà edità 
profertur, chilli montanum dicitur. Mini- 
mum eft id omnium, & oleaftri baccas for- 
mà & tnagnitudine reprafentans : cumque 
omniaferé genera quarti ordinis: calorem. 
attingant, hoc ceteris omnibus fentias vren- 
tius, atque ideó in condimenta, non in nu- 
ttimenta venire , folumáue intinctibus & 
falfamentis piperisloco mifceri;& toto pro» 
uenire anno: | 
. Secundum genus chiltecpin didtum,à cu- 
licibus quos paruitate & colore videtur 
imitari, ab alijs vocatur totouiitlatl, quod 
eft pafferinum ftercus, ob paruitatem & co- 
lorem;ab Haitinis veró huarahuao;quod li- 
cet aliquando videatur przdicto vrentius;ci - 
tiüstamencalorem amittit; |. At. tres videas 
huius generis differentias;natali folüm loco;. 
& tépore quo leguntur,diftinctas. Prior vul- 
garis eft;altera priori (imilis , fed foli ratione. | 
in atrum inclinans colorem , atqueideó di- 
&a tlilchilli, quod eftchilli nigrum : teria 
demum minor omnibus,& poft przceden- 
| Hh2az tcm. 
H 
í 
