Tartarifchen Cham, 



groote gevaerte van dengantfchcn Al, 

 zonder vetflandc of gemoet , te zamcn 

 is gerolt. Ookzyn'er, volgende daar 

 in wel de gezondfte Filofofie der Sinee- 

 zen , die willen , dat een zeekre verwar- 

 de Klomp , of Chaos , liet beginfel aller 

 dingen isgeweeft, waar uit het geefte- 

 lyk oppetfte dat gecne voort gebragt 

 heeft dat uit ftoffe beftaat. Eveneens 

 als de Stoifche Filofofen , die geloof- 

 den dat Godt, eveneens als een eeuwig 

 vuur , uit een rouwe ftoffe den kloot 

 des aatdryks en waters , de lucht en 

 't gefternte , en alzoo de gantfche 

 werelt gemaakt heeft. 



En hier in komenzc met de Plato- 

 nifche Filofofen overeen , die den op- 

 perften Godt voor den Bouw-meefter 

 van den gantfchen Merkenden. Maar 

 van den eerften Autheut of maker der 

 dingen wordt by de Sineezen gantfch 

 geen gewach gemaakt. In een zecker 

 oude gedenk -teeken , dat , zoo men 

 meent , van een zeekren Doftor, die 

 een half Chtiften en een half Sinees was, 

 gemaakt, en ïnSina gevonden is, en 

 van den Jefuit Kircheer in een zeeker 

 boek is uitgegeven , vind men evenwel 

 iets daar van aangeteekent : want in 

 liet zelve wordt gezeid , datdegeene, 

 diealtydtwaarachtigh, geruft, begin- 

 neloos , en van groot verftand is ge- 

 weeft, met zynuitfteekende macht de 

 dingen heeft gefchapen, doorzyaeon- 

 eindelyke majefteit en heiligheit de Hei- 

 ligen gemaakt , den verwarden klomp 

 bewoogen , twee kijfen , of verwecde 

 klompen gewrocht , de duifterniffen 

 verandert. Hemel en Aarde gefticht , 

 en te weeg gebragt, dat de Zon en Maan 

 door hare bevvegingen de nacht en dagh 

 maakten , en eindelyk , dat deze alle 

 dingen gefticht heeft. 



Maar de Sineezen, dieeenen zeeke- 

 ren verwarden klomp, of Chaos, voor 

 het beginfel aller dingen ftellen , del- 

 len dien in twee hoedanigheden : te we- 

 ten , in Ttt , dat zy 'verborgen en oti- 

 •volmaakt , en in Tang , dat zy openbaar 

 en volmaakt noemen. Met het woord 

 Kis worden deeze beginfelen in het 

 boven gemelde gedenk -teeken uitge- 

 drukt. Uit deeze , door de zelve met 

 elkandre te vermeenigvuldigen , zeg- 

 genze , dat vier beelden of teekenen , 



of Rei;^er "van Sina. ^y 



en weder door de twee eerfte deze vier 

 te vermeenighvuldigen , dat acht for-» 

 men , en eindelyk deze acht door elkan- 

 dre te vermeenigvuldigen, dat vier-en- 

 tzeftigh Symbolen voort komen. Hier 

 uit biykt dat dit werk niet zoo zeer op 

 de waarheit van de zaak zelfs gegrond 

 is, als dat het zelve uit de reken-kunft 

 gehaalt , en door toedoen van de ver- 

 meenigvuldiging beveftigt is. Uit die 

 twee beginfelen derhalven , door twee 

 vermeenigvuldight , komen vier for- 

 men ; en deeze wederom door Tn en 

 Ta7tg vermeenigvuldigt , komen acht 

 formen ; eindelyk is uit deze acht , na 

 't gevoelen der Sineezen , een aange- 

 naame verfcheidentbeidt aller dingen 

 ontftaan. Maar wat de Sineezen nu 

 door een iegelyk van deze dingen ver- 

 ftaan , dat ftaat ons nu te verklaren. De 

 Jefuit Martyn , in zyne Sineefche Hi- 

 ftorien, vertrouwt dat de Sineezen door 

 deze formen de vier Hoofr-ftoffèn , of 

 Elementen , en de Hooft-hoedanighe- 

 den verftaan. Maarofdit evenwel mer 

 d'andere gevoelens der Filofofen over- 

 een komt , dat heeft grootelyks zyn 

 bedenken. Martyn bekent zelfs, dat zy 

 niet alleen vyf Elementen ftellen , maar 

 hy fchryft ook datze , zonder de Hooft- 

 hoedaniheden eens te kennen , de twee- 

 de hoedanigheden , als dikte, dunte, 

 zwaarte , &c. en de verfcheidentheden 

 der fmaaken , uit de t'zamenvoeging 

 der Elementen halen. Ja dat meet is, 

 d'aarde , 't vuur en water , vind men 

 in de rang dezer formen. Maar wat de 

 Sineezen in der daadt door dit vicr-gc- 

 tal der beelden of' teekenen verftaan , 

 zal miffchien blyken , indien men len 

 dat de zelve elk beginfel, zoo wel het 

 openbare als het verborgen , in een 

 volmaakt en onvolmaakt gedeilt heb- 

 ben: invoegen by hen het openbaar of 

 't volmaakte of't onvolmaakte is ; zoo 

 ook 't verborgen , dat of 't volmaakte 

 of 't onvolmaakte is. Doch hier tegen 

 kon iemandt opwerpen, dat het open- 

 bare , als volmaakt , zottelyk in 't on- 

 volmaakt en volmaakt , en het ver- 

 borgene , als onvolmaakt , in 't vol- 

 maakte en onvolmaakte verdeilt word ; 

 't welk nochtans verfchoonbaar is , in- 

 dien in deeze verdeiling de volmaakt- 

 heit tn onvolmaaktheit niet enkelyk , 

 k 2. maar 



