﻿224 VICENDE DELLA PROPRIETÀ' IN ITALIA 



schiavitù dei quali preferivasi alla libertà sotto la tirannia degl'im- 

 peratori e dei loro magistrati. Degne sono che si trascrivano le pa- 

 role di Salviano , le quali al vivo ne ritraggono quale fosse, anche 

 in tempi di minore oppressione, lo slato del romano imperio (1): 

 « Inter haec vastantur pauperes , viduae gemunt , orphani pro- 

 ri culcantur, in tantum , ut multi eorum et non obscuris natalibus 

 » editi , et liberaliter instituti ad hostes fugiant , ne persecutionis 

 » publicae afflictiohe moriantur, quaerentes scilicet apud Barbaros 

 » Romanam humanitatem , quia apud Romanos Barbaram inhuma- 

 » nitatem ferre non possimi. Et quamvis ab his ad quos coiifu- 

 » giunt discrepent ritti, discrepent lingua , ipso etiam , ut ita di- 

 ri cam , corporum atque induviarum barbaricarum foetore dissen- 

 » tiant , malunt tamen in barbaris pati cultum dissimilem , quam 

 » in Romanis iniustitiam saevientem. Itaque passim vel ad Gothos, 

 » vel ad Bagaudas , vel ad alios ubique dominantes Barbaros mi- 

 ri grant , et commigrasse non poenitet. Malunt enim sub specie ca- 

 ri ptivitatis vivere liberi , quam sub specie libertatis esse captivi. 

 » Itaque nomen civium Romanorum, aliquando non solum magno 

 » aestimatum sed magno emptum , nunò ultro repudiatur , ac fu- 

 ri gitur , nec vile tantum, sed etiam abominabile pene habetur. 

 » Et quod esse maius testimonium Romanae iniquitatis potest, quam 

 » quod plerique et honesti , et nobiles , et quibus Romanus sla- 

 vi tus stimino et splendori esse debuit et honori , ad hoc tamen 

 » Romanae iniquitatis crudelitate compulsi siint , ut nolint esse 

 » Romani ? Et hinc est quod etiam hi , qui ad Barbaros non con- 

 to fugiunt , Barbari tamen esse coguntur; scilicet ut est pars ma- 

 ri gna Hispanorum, et non minima Gallorum , omnes denique , quos 

 ■» per universum Romanum orbem Jecit Promana iivquilas iam non 

 » esse Romanos ». E poco dopo: « Ubi , aut in quibus sunt, nisi 

 » in Romanis tantum , haec mala ? Quorum iniustitia tanta , nisi 



(r) Sah'ianus, de Gubernat. Dei, lib. V, 5, 8. 



