86 



DZIAŁ II. —GEOLOGIA Z CHEMIĄ. 



Wszystkie utwory powierzchniowe są utworami trzeciego okresu zlodowace- 

 nia 1 ), które leżą na starszych utworach drugiego okresu niiędzylodowcowego 

 i drugiego zlodowacenia 



A) UTWORY DRUGIEGO ZLODOWACENIA. 



Ślady drugiego, najobszerniejszego zlodowacenia, któro podnóża Karpat 

 dosięgało, są w zbadanym przeze mnie obszarze pokryte przez osady młodsze. 

 Niewątpliwie dowiedzionem jest ich istnienie tylko w głębokich wierceniach, 

 które przebiły całą grabą warstwę postpliocenu. Gdy zaś obserwacye moje do- 

 tyczą tylko warstw powierzchownych postpliocenu, i brak wiadomości co do głęb- 

 szych ich pokładów, uważam za niezbędne powstrzymać się od oznaczania ich 

 wieku, zważywszy, żebrak dotychczas wskazówek, któreby dawały możność zali- 

 czania z pewnością danych pokładów do utworów drugiego lub trzeciego zlo- 

 dowacenia tylko na podstawie cech petrograficznych. Tak ma się naprzykład 

 z wierceniami w Błoniu, gdzie utwory postpliocenowe do 12,2 m grube, skła- 

 dają się z szeregu typowych margli lodowcowych, nieco zmiennych co do bar- 

 wy; w dolnych poziomach zastępują je piaski i żwiry fluwioglacyalne, lecz 

 brak wyraźnego podziału na utwory górne i dolne. — Dodam przeto poniżej te 

 tylko utwory, których wiek niewątpliwie może być oznaczony, utwory zaś 

 wątpliwe pomijam zupełnie. 



Napotkałem następujące typy utworów drugiego zlodowacenia: 



a) Denne moreny lokalne. W otworach świdrowych w Łodzi, 

 na granicy utworów postpliocenowych i systemu kredowego znajduje się 

 szczególny zlepieniec z otoczaków z marglu kredowego i krzemieni, spojony 

 pyłem z tegoż marglu. Zlepieniec ten dosięga B,65 m grubości, leży bezpo- 

 średnio w spągu dolnego marglu lodowcowego i stanowi oczywiście morenę 

 denną lodowca drugiego zlodowacenia, który niszczył leżący pod nim margiel 

 kredowy; takież prawdopodobnie znaczenie posiada zlepieniec z glin oligoce- 

 nowych, przez A malickiego znaleziony w spągu postpliocenu okolic Warszawy. 



P) Margle lodowcowe. Jak to już w przeglądzie literatury za - 

 znaczyłem, prof. Amalicki wymienia dolne margle lodowcowe z okolic War- 

 szawy, gdzie margle te od poziomów wyższych oddzielają piaski lub uwar- 

 stwione utwory z głazami narzutowemi — międzylodowcowe lub fluwioglacyalne 

 trzeciego zlodowacenia. W takich samych warunkach stratygraficznych zna- 

 lazłem dolny poziom marglu lodowcowego we wszystkich prawie utworach 

 świdrowych, które przeszły przez całą grubość postpliocenu. Cechy petrogra- 

 ficzne dolnego marglu lodowcowego są bardzo zmienne: naprzykład w wierce- 

 niach na przedmieściu Czyste pod Warszawą utwory tego poziomu, leżące nie- 

 wątpliwie pod utworami międzylodowcowemi składają się z szarych i niebie- 



') Według Wahnschaffego, Die Ursachen der Oberfl&chengestaltung des norddeu- 

 fcsclien Flachlandes wyd. 2 1901. Stale trzymam się khasylikacyi Wahnschaffego 



