165 



Według znanych podziałów w geografii matematycznej należy Europa prawie 

 w całości do t. zw. strefy umiarkowanej, a jej punkty krańcowe Nord Kap i Cap 

 Tarifa, leżą na 71 i 36° N. W tych szerokościach słońce nie dochodzi nigdy do ze- 

 nitu, a i chowa się stale pod horyzont tylko przez czas krótki na skrajnej północy 

 Europy. 



Bardzo ważne znaczenie dla klimatu naszej części świata posiada położenie 

 Europy na stronie zachodniej wielkiego kontynentu Eurazyi. Wobec przewagi w stre- 

 fach pozazwrotnikowych prądów powietrznych z zachodu, podlegają strony zachodnie 

 kontynentów silnym wpływom oceanicznym, gdy strony wschodnie wykazują wpływy 

 bardziej lądowe. W pierwszych uwydatnia się w pełni cyrkulacya ogólna atmosfery, 

 gdy w drugich występuje w warstwach dolnych często stagnacya lub nawet odwróce- 

 nie kierunków na przeciwne. 



Wobec podanej powyżej uwagi o strefach pozazwrotnikowych zauważymy mimo- 

 chodem, że tylko południe Europy jest w ciągu lata wciągnięte w obręb układu mię- 

 dzyzwrotnikowego cyrkulacyi atmosferycznej. 



Także kształt i rodzaj rzeźby, rozczłonkowanie wybrzeży i położenie ich wzglę- 

 dem otaczającego oceanu ma jaknajbardziej zasadnicze znaczenie dla stosunków kli- 

 matycznych Europy. 



Wskutek różnej konfiguracyi Atlantyku i Pacyfiku w strefie międzyzwrotnikowej. 

 prąd zatokowy (t. zw. Golfsztrom) rozwinięty jest daleko silniej niż Kuro Siwo; 

 nagrzane masy wodne nie tylko sięgają daleko dalej, niż na oceanie Spokojnym, ku 

 szerokościom wyższym w pobliżu i ponad Europą, ale są zarazem i o wiele cieplej- 

 sze. Gdy Kuro Siwo ulega prędko odchyleniu ku południowi wskutek wystającego 

 od NE masywu Ameryki Północnej, część Golfsztromu przenika ponad Skandynawia, 

 do Spitsbergenu i Nowej Ziemi, ogrzewając północ Europy. W ocenie wpływu prą- 

 du zatokowego na klimat Europy trzeba jednak nie zapominać o znaczeniu wogóle 

 wiatrów zachodnich, które, wiejąc z oceanu, nawet bez Golfsztromu wpływałyby łago- 

 dząco (przynajmniej w zimie) na klimat lądu Europy. 



dziej suchym. W czasie pliocenu klimat ulegał stopniowemu ochłodzeniu, aż doszedł mniejwięcej do 

 dzisiejszego stanu. Następnie przyszły trzy lub cztery epoki lodowcowe z klimatem chłodniejszym 

 i zarazem wilgotniejszym, przerwane przez dwa lub trzy okresy międzylodowcowe. W czasie tych 

 ostatnich klimat był, jak się zdaje, cieplejszy od obecnego, a także odznaczał się pewną suchością 

 aż do części środkowych lądu Europejskiego. Z ostatniej epoki lodowej wyłonił się stopniowo klimat 

 obecny, choć w tern stopniowaniu występowały niejednokrotnie okresy cieplejsze i chłodniejsze. 

 Epoka obecna jest być może tylko nowym okresem międzylodowcowym; czas, oddzielający nas od 

 ostatniej epoki lodowej, zdaje się być mianowicie krótszy od trwania okresu międzylodowcowego. 



A więc, w świetle historyi rozwoju kuli ziemskiej, klimat obecny przedstawia tylko pewien 

 obraz chwilowy; jakkolwiek więc w znanych nam dotychczas czasach historycznych nie zaszły prawdo- 

 podobnie większe zmiany klimatyczne, to jednak w prahistoryi człowieka, który żył w Europie w cza- 

 sie epoki lodowej, należy liczyć się z innymi od obecnych stosunkami klimatycznymi w naszej czę- 

 ści świata. 



Należy tu jednak nie zapominać o zasadniczej różnicy między charakterem zmian klimatu a hi- 

 storyą rozwoju kuli ziemskiej. W stosunku do tej ostatniej stan obecny stanowi produkt z przyczyn 

 działających w przeszłości i w teraźniejszości; klimat zaś zależy, wobec ruchliwości atmosfery, li tylko 

 od czynników obecnie działających i jest funkcyą obecnego położenia i kształtu np. Europy. .lego 

 stadya poprzednie są bez wpływu na stan obecny klimatu i znajomość ich jest potrzebna głównie dla 

 zrozumienia historyi rozwoju ziemi i jej tworów organicznych. 



