180 



Dalej następują elementy symetryi plastycznej: po obu stronach Brózdy Wielkich 

 Dolin spotykamy na północy łańcuch nizin nadmorskich, Nadbałtyckich (Żuławy Odry, 

 Wisły, Niemna, Dźwiny); na południu mamy łańcuch nizin Podgórskich (Nadodrzańska, 

 Nadwiślańska, Naddniestrzańska), a wreszcie nizinę nadmorską, Czarnomorską. Dalej 

 dwa nowe elementy plastyki: na północy pas wyżynowy Nadbałtycki (Pojezierze), na 

 południu pas wyżynowy Podgórski (wyżyna Polski Południowej). 



Symetrya plastyki jest niezupełna: południowemu granicznemu pasowi górskiemu 

 brak tu konkretnego odpowiednika plastycznego (linia brzegowa Bałtyku jest odpowie- 

 dnikiem tylko geometrycznym); symetrya plastyczna została tu ucięta wkroczeniem Bał- 

 tyku, lecz brakujące tu ogniwo symetryi występuje poza nim w górach Skandynawskich. 



Symetrya hydrograficzna polega na tern, że oba pasy wyżynowe, północny i po- 

 łudniowy, posiadają odpowiednie wyłomy rzek wielkich oraz dwustronne, mniej więcej 

 południkowe rzeki pomniejsze; te ostatnie zwrócone są jedne ku wnętrzu Krainy Wiel- 

 kich Dolin, drugie na zewnątrz jej. 



Symetrya klimatyczna ujawnia się również, choć słabo, w przebiegu temperatur 

 rzeczywistych (nie sprowadzonych do poziomu morza) i w opadach, które zależą także 

 od stosunków hypsometrycznych. Więc np. Kraina Wielkich Dolin, jako niżej leżąca, 

 stanowi pas stosunkowo cieplejszy i uboższy w opady, rozdzielający dwa pasy wyży- 

 nowe nieco chłodniejsze i obfitsze w opady. W stosunku do opadów pewne zakłóce- 

 nie symetryi tworzy suchy, stepowy południo-wschód z jednej, a dość obfite w opady 

 Polesie z drugiej strony. Jest to jednak tylko początek nowej symetryi wschodnio- 

 europejskiej na nową skalę: symetryi ubóstwa opadów stepowych na południu i po- 

 larnych na północy, rozdzielonych pasem opadów obfitszych. 



Symetrya klimatyczna prowadzi też za sobą pewną symetryę florystyczną, syme- 

 tryę fauny rybiej, a nawet pewien pasowy rozkład typów antropogeograficznych. 

 Wreszcie symetrya plastyki prowadzi za sobą symetryę obecnych procesów geologicz- 

 nych, jak to wzmiankuje Nałkowski. 



Obok symetryi południkowej cechą główną Polski pozostaje jednak przejścio- 

 wość z zachodu na wschód; stanowi ona jej ąualite maitresse i odbija się we wszyst- 

 kich organach i we wszystkich funkcyach tego geograficznego organizmu, który rozu- 

 miemy pod nazwą Polski. 



Odnalazłszy główne cechy obszaru Polski i stwierdziwszy ich dostateczność do 

 zapewnienia mu samodzielności geograficznej, stawia W. Nałkowski a posteriori 

 kwestyę jego granic. 



Granice geograficzne: południowa i północna są, jak to widoczne, ściśle przez 

 przyrodę określone, wyznaczone przez góry i morza; ale wschód i zachód, jako kie- 

 runki pizejściowości, przedstawiają trudność dla wytknięcia granic. Te ostatnie wy- 

 znacza Nałkowski jako granice geograficzne maksymalnej „rozprężliwości", rozu- 

 miejąc pod tern największy możliwie teren, do którego dadzą się zastosować podsta- 

 wowe cechy geograficznego indywiduum Polski. 



Na zachodzie za taką granicę naj właściwiej jest obrać największe zwężenie niziny, 

 między najbardziej na północ wybiegającym szczytem górskiego dachu Czech t. j. pół- 

 nocno-zachodnim rogiem Sudetów, gdzie wypływa Nissa Łużycka, i najbardziej na po- 

 łudnie wybiegającym kątem zatoki Pomorskiej Bałtyku, gdzie uchodzi Odra; na linii 

 tego zwężenia płynie rzeka Nissa-Odra, zamykająca bramę. Dalej na zachód graniczny 

 wał czeski skręca na południo-zachód, a brzeg Bałtyku na północo-zachód i zmienia 

 przytem swój charakter ż jednostajnego (haffowego) na poszarpany (przez boddeny 

 i foerdy) i urozmaicony wyspami. 



