182 



i w Polsce w szczególności. Jak to zobaczymy poniżej, linia graniczna klimatu kon- 

 tynentalnego przebiega w Europie daleko bardziej na wschód, niż to przyjmował 

 Hans lik. Dowodzą tego także i podane niżej wywody Pencka co do zachodniej 

 granicy naturalnej Rosyi. 



Słusznie przeto podkreśla E. Romer, że klimat Polski ma charakter zachodnio- 

 europejski; gdy granica klimatyczna Polski jest ostro wyrażona od wschodu, to od 

 zachodu jest ona zarysowana dość słabo. Rozważając wzrost izoamplitud (por. mapę 

 izoamplitud Europy w ciągu dalszym publikacyi niniejszej) na 100 km ku wschodowi, 

 znajduje Romer pewne wzmożenie izoamplitud między 10° a 15° E. Gr. na równoleż- 

 niku 52° N. Widać to np. z następujących liczb, oznaczających wzrost wartości izoam- 

 litud na 100 km odległości ku wschodowi, według nowej mapy izoamplitud Europy. 



X (E. Gr.) 5° 10° 15° 20° 25° 30° 35° 40° 45° 



Wzrost izoampl. temp. na 

 100 km ku wschodo- 



dowi (<p — 52° N) . . 0°.6 0°75 0°.5 0°.5 n .4 0°.75 n .5 



Ważne i interesujące uwagi, dotyczące granicy geograficznej między Polską 

 a Rosyą, znajdujemy także w pracy A. Pencka „Die natiirlichen Grenzen Russ- 

 lands". (Meereskunde, Heft 133. Berlin 1917). 



Podajemy poniżej w streszczeniu wywody tego geografa. 



Ostro odgraniczają się — na nizinie wschodnio-europejskiej — dwa obszary: 

 leśny i stepowy; między nimi przebiega jedna z ważniejszych granic naturalnych Ro- 

 syi, a mianowicie południowa granica lasów. 



Gdzie niema komplikujących wpływów działalności człowieka, granice między 

 lasem i stepem występuje wyraźnie. Widać to np. w Syberyi Zachodniej, gdzie nagle 

 urywa się pas lasów dziewiczych i rozpoczyna się step. 



Rysując mapę lasów w Rosyi, widzimy, że tam lasy rozdzielają się w kierunku 

 ku stepom na szereg pojedynczych wysp, które stopniowo występują coraz skąpiej 

 i drobniej, aby w końcu zniknąć zupełnie. 



Im bardziej posuwamy się ku północy, tern gęstszy staje się las, aż wreszcie 

 przekraczamy linię, biegnącą od zatoki Botnickiej łukiem przez Finlandyę do jeziora 

 Ładoga, a stąd przez Wołogdę i Wiatkę do Permu. Od linii tej mamy las prawie 

 nieprzerwany, w którym tylko gdzieniegdzie występują pola. 



Linia od zatoki Botnickiej do Permu u podnóża Uralu (odpowiadająca w przy- 

 bliżeniu granicy uprawy owoców) stanowi zarazem granicę nieprzerwanie zaludnionej 

 części Rosyi od północy. Co leży dalej ku północy, przedstawia niezmierzone obszary 

 z nader rzadką ludnością, która żyje w osadach leśnych, podobnie jak na wyspach po- 

 śród mórz; aż nareszcie w pobliżu brzegów morza Lodowatego mamy granicę północną 

 lasów, poza którą występuje tundra. 



Drzewa nie rosną na stepach z przyczyn klimatycznych. Rolnictwo w stepach 

 nie udaje się, skoro opad wynosi mniej niż 30 cm w ciągu roku; stosunki podobne 

 występują w pobliżu morza Czarnego, a jeszcze bardziej ku morzu Kaspijskiemu. 

 Linia opadów 30 cm występuje również jako granica od południa drzew owocowych 

 i stanowi zarazem ważną granicę naturalną osiadłości ludzkiej. 



Klimat oceaniczny uwarunkowany jest blizkością oceanu; jako taki uwydatnia się 

 on w zwróconych do Atlantyku częściach Europy. Klimat zaś kontynentalny z jego 

 dużemi przeciwieństwami występuje natomiast wszędzie tam, gdzie wpływ morski 



