183 



spada do pewnego minimum i oddziaływania oceaniczne na ląd prawie ustają, a nic- 

 rozczłonkowany kontynent z całą siłą przeciwstawia się tym wpływom. 



Jak daleko w głąb Europy przeciwstawiają się sobie wpływy wód i lądów, mamy 

 klimat przejściowy, który jest podobnie charakterystyczny dla zachodu niziny Europej- 

 skiej, jak klimat kontynentalny dla wschodu. Krańce' wschodnie wpływów morskich 

 w obrębie lądu są zarazem słupami granicznymi dla dziedziny przejściowej. Granic 

 takich mamy trzy: od północy wkracza morze Białe, od zachodu Bałtyk ze swem ra- 

 mieniem wschodniem t. j. z zatoką Fińską, od południa wreszcie morze Czarne aż do 

 kontynentalnej Europy „Tylnej" (por. Penck: „Politisch-geographische Lehren des Krie- 

 ges". Meereskunde, Heft 106, p. 25). Między tymi punktami krańcowymi szukamy też 

 granicy między wschodnią i środkową częścią niziny Europejskiej. 



Granicy tej nie powinniśmy wystawiać sobie w postaci ostrorozgraniczonej. Jest 

 to raczej pasmo o niemałej szerokości; graniczne to pasmo („Grenzsaum" jak je nazy- 

 wa Penck) występuje jednak w sposób jasny i ostry zwłaszcza tam, gdzie uwy- 

 datniają go nierówności terenu, jak np. między morzem Białem a zatoką Fińską. 

 Między niemi leżą dwa wielkie jeziora Rosyi NW: Ładoga i Onega jako ogniwa wy- 

 prężonego od morza do morza łańcucha o szerokości 200 km. To „oneżskie" pasmo 

 jeziorne oddziela od siebie dwie zasadniczo różne dziedziny: Rosyę Północną i Fin- 

 landyę. 



Rosya Północna przedstawia rozległą nizinę, której prawie równa powierzchnia 

 łącznie z rodzajem gruntu jasno wskazuje, że była pokryta przez morze w ciągu ostat- 

 niego okresu geologicznego. Na nizinie tej ciągnie się gęsty las prawie nieprzerwa- 

 nym pasem. 



Zupełnie co innego widzimy w Finlandyi. Kraj ten pełen jest jezior, między 

 któremi wznoszą się liczne bryły kamienne, gładko wyszlifowane przez lodowce. Po- 

 krywę leśną przerywają nietylko jeziora, ale i częste bardzo torfowiska. 



Także i między zatoką Fińską a morzem Czarnem występują charakterystyczne 

 zmiany na obszarze wielkiej niziny Europejskiej. Do jeziora Ilmeń i Pejpus sięga 

 klimat ostry kontynentalny, podczas gdy ten wpływ kontynentalny występuje naokoło 

 zatoki Ryskiej ze znacznem bardzo osłabieniem wskutek wpływów morskich. Gdy do 

 jeziora Pejpus dochodzi tajga Syberyi, a między jeziorami Ilmeń i Pejpus widać tylko 

 lasy iglaste, w Estonii, Liwonii, a jeszcze bardziej w Kurlandyi występują lasy mie- 

 szane o charakterze bardziej środkowo-europejskim. 



Na jeziorze Pejpus i jego odpływie Narwa do zatoki Fińskiej oraz dopływie 

 południowym Wielika lub Wielka mamy skrajną granicę zachodnią klimatu konty- 

 nentalnego. 



Między zatoką Fińską a morzem Czarnem ciągnie się ważna dolina graniczna 

 rzeki Dniepru wzdłuż conajmniej 700 km, która odgrywa podobną rolę rozgranicza- 

 jącą, jak oneżski łańcuch jeziorny na północy. Dolina Dniepru odgranicza się ostro 

 zarówno od płaskiej płyty Wielkorosyjskiej, jak i od „grzbietu" Ukrainy; między temi 

 ostatniemi istnieją podobne przeciwieństwa, jak między Finlandyą i Rosyą Północną. 



Gdy wyżyna ukraińska odcina się ostro, jako wybrzeże górzyste doliny Dniepru 

 (tak że na odległości 470 km mamy tu jeszcze ostrzej zarysowaną granicę, niż na 

 północy między Narwą i jeziorem Pejpus), to natomiast granica między niziną Dnie- 

 pru a płytą Rosyjską jest zgoła niewyraźna i przebiega na przestrzeni 100 do 150 km 

 na północo-wschód od rzeki. Na południu, zamiast Dniepru, rolę rzeki granicznej od 

 niziny Wschodniej obejmuje Doniec. 



Okrągło 1700 km wynosi długość pasma granicznego od zatoki Fińskiej do 



