6 



„Manche alte o*cT zeigen im Fruhjahr fast reinweisse Unterseite, so die unter N° 7 

 und 8 aufgefiihrten, von Hartert gesammelten Vógel. Sie stehen nach W. Blasius 

 der schwedischen S. europaea europaea sehr nahe, haben aber doch wohl einen etwas 

 starkeren rahmfarbenen Anflug auf der Unterseite ais die meisten schwedischen Exem- 

 plare, von denen aber eins aus Stockholm (o 30 November 1851) sehr nahekommt. 

 Derartige Stucke ais S. europaea europaea aufzufuhren, halte ich nicht fur angangig; 

 ich glaube nicht, dass schwedische Kleiber nach Ostpreussen gelangen (F. T i s c h 1 e r. 

 Die Vógel der Provinz Ostpreussen. Berlin 1914). Nawiasem dodam, że Tischler 

 wraz z Hartę rtem kowaliki Prus Wschodnich uważają za Sitta europaea 

 homeyeri, a formy sordida Rchw. zupełnie nie uwzględniają. Jak z powyższej 

 cytaty widać już w Prusach Wschodnich trafiają się okazy wykazujące ubarwienie 

 S. sztolcmani. 



Co do tej ostatniej formy pozostaje mi jeszcze dodać, że różnica między nią, 

 a S. homeyeri jest tak widoczna, że kto obserwował ptaki te uważnie, ten nawet 

 u ptaków kręcących się na drzewach w pewnej odległości od siebie ją dostrzeże. 



Muszę tu jeszcze dodać słów kilka w sprawie nomenklatury prof. R e i c h e n o- 

 wa. Autor ten kowaliki zachodnio-europejskie nazywa Sitta caesia W olf, opisane 

 przez siebie Sitta caesia sordida Rchw., zaś północne i wschodnie Sitta europaea 

 Linn. Jak z tego wynika Prof. Reichenow Sitta caesia uważa za inny gatunek, 

 zaś Sitta europaea za inny. Pogląd ten jest zupełnie oryginalny i przez nikogo wię- 

 cej zdaje się nie podzielany z łatwo zrozumiałych względów — między 5". europaea 

 i S. caesia istnieją formy (podgatunki lub bastardy) przejściowe nie pozwalające z jed- 

 nej strony na przeprowadzenie granic systematycznych, z drugiej geograficznych. 

 O formach tych, w szczególności zaś o bastardach, jakeśmy widzieli, rozpisuje się 

 zresztą i sam prof. Reichenow *). 



Parus major major Linn. 



Pospolita. 



Cyanistes caeruleus caeruleus (Linn). 



Pospolita. 



Periparus ater ater (Linn). 



Rzadka. 



Lophophanes cristatus cristatus (Linn). 



Bardzo pospolita. 



Poecile palustris stagnatilis (Brehm). 



Dość pospolita. 



Poecile atricapillus borealis (Selys). 



Bardzo pospolita. Przynależności ptaków tego gatunku do formy borealis nie 

 jestem zbyt pewny. Być może że ptaki te trzeba będzie zaliczyć do formy bianchi 

 Sarudn et Harms. 



Remiza pendulina pendulina (Linn). 

 Sam go nie spotkałem. Chłopi znają go jednak dobrze jako ptaka gniazdowego. 

 W każdym razie musi być dość rzadki. 



*) Już po oddaniu tej pracy do druku otrzymałem prace K 1 e i n s c hm i d t'a i Z e d 1 i t z'a 

 (Otto Graf von Zedlitz und Triitzschler „Listę der im Gebiete der Schara beobachteten 

 Vógel". Journal f. Orn. 1917. II Band.; O. Kleinschmidt „Ober die Kriegssammlung der Herren 

 Bacmeister, Schliiter, Riidiger, Dennler u..a". Falco 1917, A 1 ? 2), obaj ci autorowie podzielając mój po- 

 gląd na rozmieszczenie kowalików uznają zarówno 5. homeyeri, jak i opisanego przezemnie 5. sztolcmani. 



