34 



DZIAŁ IV. — ANTROPOLOGIA. 



Otóż nasz pas ziemi, położony między kotliną Górnego Bugu i kotli- 

 ną Prypeci, mógł być również ważnym. Wtedy prócz przejścia między 

 Dźwiną i Dnieprem, prócz owej wielkiej „Bramy Rossyi," znacznie dalej, 

 bo o 60 mil na północ wysuniętej, kędy szedł starogrecki szlak burszty- 

 nowy, pozostawały tylko dwa inne szlaki do komunikacyi całego Wscho- 

 du z Zachodem, droga wzdłuż Dniestru, lewego porzecza Sanu i Wieprza, 

 oraz dogodniejsza, prostsza i szersza przez naszę groblę, w poprzek górne- 

 go biegu rzek Słucza, Horynia, Ikwy, Styru, Bugu do równin nadwie- 

 przańskich i Wisły. 



Droga ta jednak była usiana szeregiem zapor między Wschodem i Za- 

 chodem w postaci rzek. Na tych naturalnych granicach, jeśli okolica była 

 zamieszkałą, przejścia zdobywać należało siłą orężną. Była więc nasza wy- 

 żyna arteryą komunikacyjną, ale i zarazem obronnemi kresami, które dzie- 

 liły obszerny Wschód od Zachodu. 



Podobnie jak w dobie historycznej przez Bug robili wyprawy Bole- 

 sław Chrobry i Śmiały, podobnie jak tą, a nie inną drogą biegły szlaki 

 wojenne tatarskie, tak samo w przeddziejowej dobie ścierać się musiały często 

 nad brodami Bugu, Styru oraz Ikwy znacznie dawniejsze, wrogie sobie za- 

 stępy. Jedne broniły swych dziedzin, inne usiłowały przedrzeć się w jednę 

 lub drugą stronę. Jeśli w czasach historycznych tędy prowadziła „wielka 

 droga narodów z Azyi do Europy (*) na bramę nadwiślańską," jeśli nad 

 Dnieprem i Bohem poczynał się „szlak czarny, wielkie bojowisko na- 

 rodów i pole nieustannych harców z tatarami," „w których nasi rycer- 

 scy przodkowie usiali nieprzejrzane stepy Ukrainy i Podola kośćmi swe- 

 mi," tak samo w dawniejszej jeszcze przeszłości, w warunkach topograficz- 

 nych bardziej jeszcze podnoszących ważność naszego przesmyku miał on 

 znaczenie pierwszorzędne. 



Pamiętajmy, że na całej długości Bugu dostać się z jednej strony na 

 drugą najłatwiej było jedynie pomiędzy Sokalem dzisiejszym, a Dubienką. 

 Powyżej i poniżej tych miejsc dolina Bugu stanowiła szeroko rozlany kom- 

 pleks ulesionych lub bezleśnych moczarów, od wschodu zaś zasłaniało 

 ją całkiem prawie niedostępne Polesie. 



Ileż mrowia ludzkiego, ile ludów bezimiennych, plemion na zawsze 

 nieznanych nauce przejść mogło tym szlakiem z tajemniczego swym ogro- 

 mem i bogactwem zaludnienia dalekiego wschodu, wtedy jeszcze, gdy pół- 

 nocno-zachodnia Europa w znacznej części bezludna, skutkiem ciężkich zabu- 

 rzeń klimatycznych, żywiła w puszczach i stepach tylko mizerne garstki 

 europej czy ków- autochtonów! 



(*) Sł. Geogr. I. c. str. 040. 



