150 



DZIAŁ lir. BOTANIKA I ZOOLOGIA. 



możliwem, że istnienie w szypułce rdzenia protoplazmatycznego winno być roz- 

 patrywane jako cecha pierwotna. 



Nie mogę tu pominąć jeszcze jednego szczegółu, który znacznie ułatwia 

 zbadanie natury mięśnia u Epistylis Steinii. Za najlżejszem naciśnięciem 

 szkiełka przykrywkowego przy rozpatrywaniu kolonij z rozrosłym polipnikiem, 

 ciała wielu indywiduów z łatwością oddzielają się od dźwigających je szypułek, 

 co sprawia wrażenie jak gdyby odłamywały się od nich. W tym jednak Avy- 

 padku jest interesującą ta okoliczność, że ciało, odłamane od szypułki, wyciąga 

 za sobą i mięsień (ob. Tab. IV, f. 31); ten ostatni, pozostając nadal w ścisłym 

 związku z ciałem osobnika, początkowo występuje w postaci gęstej wiązki włó- 

 kienek, w następstwie zaś ulega mniej lub więcej zupełnemu rozstrzępieniu. Jest 

 to oczywisty dowód, że nie jest on nawet pozornie jednolitą sprężyną, jak to 

 ma miejsce u pospolitego wirczyka, lecz jego szczątkiem. 



Prócz tego nader ciekawe strony okazuje muskulatura samego ciała. W tych 

 wypadkach, kiedy szypułka nie posiada wewnątrz mięśnia i w samem ciele nie 

 znajdujemy charakterystycznego dla wirczyków (o kurczliwej szypułce) lejkowa- 

 tego okółka włókien, jak to widzimy np. u Vorticella nebulifera (ob. Tab. 

 IV, f. 28), natomiast w dolnej części ciała dają się zauważyć zaledwie dostrze- 

 żone delikatne włókienka, które, leżąc tuż pod kutykulą, sprawiają raczej wra- 

 żenie podłużnych prążków (ob. Tab. III, ff. 25, 27), dochodzących zaledwie od 

 podstawy ciała do pierścienia rzęsowego. Potwierdza to w zupełności spostrze- 

 żenia Brauera (19), który zauważył, że u wirczyków, nie posiadających kurczli- 

 wych szypułek, włókna mięśnia szypułkowego, wchodząc w ciało, mieszczą się 

 tuż pod kutykulą, podczas gdy u form z szypułką kurczliwą, tworzą one we- 

 wewnętrzną lejkowatą wiązkę. Istotnie, rozpatrując egzemplarze Epistylis 

 Steinii z mięśniem szypułkowym, mniej lub więcej wyraźnym, zauważyłem, 

 że zamiast podłużnych włókien, ułożonych tuż pod kutykulą, jak to widać na 

 f. 27, Tab. III, występowała mniej lub więcej wyraźnie wewnętrzna lejkowata 

 wiązka włókienek, które dochodziły aż do pierścienia rzęsowego (ob. Tab. III, 

 f. 24; Tab. IV, f. 30). Wyśledzenie dalszego przebiegu włókien do brzegów 

 kołnierzyka perystomalnego, było nader trudnem, więc też dla braku pewności 

 w tym względzie, nie zaznaczam tego na ^simkach. 



Zależnie od większego stopnia zróżnicowania będących w mowie włókien, 

 kurczenie się ciała przybiera odmienny charakter — zyskuje na elastyczności, od- 

 bywa się energicznie i szybko, podczas gdy u osobników, posiadających w ciele 

 zaledwie wyróżnione włókna mięśniowe (ob. Tab. III, f. 27), odbywa się nader 

 powoli i leniwie J ) 



') Początkowo, mając na względzie różnice co do muskulatury sz\'pułki i ciała, przy- 

 puszczałem, że formy, odpowiadające tej, którą widzimy na f. 30, Tab. IV, należy uważać za 

 Z oothamnium, do którego to rodzaju zaliczył je i Stein (3, str. 486; 4, str. 217— 219, Tab. IV, 

 f. 45), nadając nazwę gatunkową — Z ooth. affine. Co zaś dotyczę form, pozbawionych 

 mięśnia szypułkowego, czy to częściowo (ob. f. 24, Tab. III i, czy w zupełności (ob. f. 27, Tab. 



