160 



DZIAŁ m. BOTANIKA I ZOOLOGIA. 



II. 



O budowie perystomu u wymoczków 

 wirczykowatych (Vorticellina). 



Orzęski, z wyjątkiem niektórych form (jak naprz. Opalina), odznaczają 

 się między innemi i tern, że zaopatrzone są w stały otwór gębowy (cytostom 

 autorów), przez który wymoczek pochłania pokarm w ten lub ów sposób. Otwór 

 ten mieści się w pewnem ściśle określonem miejscu powierzchni ciała i w naj- 

 prostszym wypadku ma postać głębszej lub płytszej szpary, otwierającej bezpo- 

 średni dostęp do wewnętrznej masy zarodzi; jest to, jak się wyraża Biltschli 

 (17, str. 1351 — 1352), „einfachste Mundbildung". W tym wypadku otwór 

 gębowy jest, oczywiście, tylko miejscowem obnażeniem entoplazmy, spowodowa- 

 nem przez brak miejscowego wyróżnienia się kutykuli i warstwy protoplazmaty- 

 cznej. Tego rodzaju otwór gębowy napotykamy u gatunków Holophrya, En- 

 chelys i Chaenia. Są to wszakże nie dość liczne przykłady. W większości 

 wypadków zarówno sama szpara gębowa, jakoteż i odpowiednia część ciała, 

 w której ona się mieści, okazują bliżej lub dalej posunięte zróżnicowanie. Prze- 

 dewszystkiem polega ono na tern, że za szparą gębową wyodrębnia się kosztem 

 ektoplazmy t. zw. przełyk, krótsza lub dłuższa rurka z błoniastemi ściankami, 

 prowadząca do wewnętrznej masy zarodzi. 



U przedstawicieli innych rodzin widzimy bardziej skomplikowane zróżni- 

 cowanie; u jednych (jak naprz. u wirczyków) przełyk różnicuje się na gardziel 

 i właściwy przełyk, u drugich (Chlamy dodonta) ścianki przełyku uzbrojone 

 są w aparat pręcikowy i t. d. Prócz tego dają się zauważyć zmiany, którym 

 ulega i sam otwór gębowy a wraz z nim i ta część ciała, w której się mieści, 

 czyli t. zw. perystom. W najprostszym wypadku, jak to widzimy u niektórych 

 (Enchelyna i Holophryina), brzeg szpary gębowej przystosowywa się do 

 zwierania i otrzymuje przez to postać mniej lub więcej wyróżnionej wargi. 

 U innych, wskutek zagłębiania się miejsca otworu gębowego, powstają gębocloły 

 różnej wielkości, które zarówno z powodu swych kształtów zewnętrznych, jakoteż bu- 

 dowy i stosunku do przełyku okazują nadzwyczajną rozmaitość, nadając pery- 

 stomowi tę lub ową postać charakterystyczną, a charakter budowy powyższej 

 części ciała ma nader ważne znaczenie dla systematyki. Gębodół, w najprostszym 

 wypadku, jest to niezbyt głębokie, lejkowate wklęśnięcie, na dnie którego mieści 

 się otwór, prowadzący do przełyku. Już nieco bardziej złożony jest ten wypa- 

 dek, gdy gębodół łączy się z rowkowatemi brózdami, osobliwie urzęsionemi, lub 

 też, jeżeli znacznie pogłębia się w ciało i tworzy rodzaj przedsionka, połączo- 

 nego z przełykiem, jak to widzimy u Bursaria i u wszystkich Yorticellina, 



