162 



DZIAŁ in. BOTANIKA I ZOOLOGIA. 



sowne pomówić nieco szczegółowiej w kwestyi samej budowy perystomu; mam 

 tu na względzie pewne niedokładności, które pomimo znakomitych odkryć Bii- 

 tschlego, nie przestają utrudniać pojmowanie, czem jest właściwie t. zw. tarczka 

 rzęsowa u wirczyków, a co należy uważać za brzeg perystomu we właściwem 

 znaczeniu? 



Stein, a z nim i inni badacze sądzili, że w końcu ciała, stanowiącym niby 

 jego czubek, znajduje się u wirczyków kopulasto wypuklona tarczka, osadzona 

 na słupku. Dookoła brzegu tarczki upatrywano istnienie zamkniętego okółka 

 długich rzęs; ztąd poszła i sama nazwa — Wimperscheibe. Oprócz tego przy- 

 puszczano, że u podstawy słupka, unoszącego powyższą tarczkę, znajduje się 

 zamknięty w kształcie pierścienia głębszy lub płytszy okółkowy rów, (resp. rów 

 perystomalny, P eri stomrinne, Peristommulde), ogrodzony nazewnątrz mniej 

 lub więcej zgrubiałym brzegiem. Utwór ten (brzeg) rozwinięty na podobieństwo 

 kołnierzyka, a ogradzający dookoła cały organ perystomalny, uważany był za 

 krawędź perystomu, której, stosownie do okoliczności, prócz nazwy ogólnej (Peri- 

 stomrand) nadawano nazwy specyalne, jakoto: Peristomwand, Peristomsaum 

 i t. d. Co dotyczę otworu gębowego, widziano go zazwyczaj w pewnym punk- 

 cie rowu perystomalnego, a odpowiedni bok ciała uznawano za stronę brzuszną, 

 podczas gdy sama tarczka rzęsowa miała reprezentować przednią część ciała (jak 

 np. u stentora). Oprócz okółka rzęs, umieszczonych na brzegu tarczki, Stein 

 podaje na swych rysunkach jeszcze drugi okółek rzęsowy umieszczony na we- 

 wnętrznej stronie kołnierzyka perystomalnego; atoli na jednych rysunkach na- 

 daje mu charakter zamkniętego okółka, na innych zaś rysuje go z przerwami. 



Ścisłe zbadanie urzęsienia perystomu wirczyków stanowi dość trudne zada- 

 nie. Pomimo to już Ehrenberg (1), o ile da się wywnioskować z jego rysun- 

 ków, zauważył, że rzęsy perystomalne nie tworzą bynajmniej zamkniętego okółka 

 lecz szereg spiralny. 



Po raz pierwszy wyśledził to dokładnie Lachmann (6; str. 346 — 398, Tab. 

 XIV, f, 1, 2, 3, 4, 5), podając nawet odpowiednie schematy. Badacz ten nie- 

 tylko wyśledził cały przebieg adoralnej smugi rzęs, lecz nadto określił dokładnie 

 jej kierunek, biorąc za punkt wyjścia wylot zewnętrzny przedsionka : przytem 

 obliczył on ilość skrętów oraz zauważył, że smuga rzęsowa składa się z podwój- 

 nego szeregu rzęs, a cbadwa szeregi ustawione są w taki sposób, że tworzą 

 wzajem pewien kąt ostry. 



W następstwie budowę perystomu wirczyków badał Everts (10), obrawszy 

 do studyów jeden z najpospolitszych gatunków wirczyka (Vorticella nebuli- 

 fera); należy jednak wyznać, że pomieniony autor nie poczynił w tym wzglę- 

 dzie żadnych ważniejszych spostrzeżeń, a nadomiar rysunki przezeń podane ustę- 

 pują nawet rysunkom Steina. Obserwacye Lachmanna w następstwie zostały 

 potwierdzone przez Greeffa (9, str. 186), ostatecznie uzupełnił je i sformułował 

 Butschli (17, str. 1250—1258, 1384—1386), który pierwszy odkrył błonkę falu- 

 jącą przedsionka i dokładnie wyjaśnił stosunek jego rzęs do rzęs właściwej smugi 



