JÓZEF ETSMOND. STU DY A NAD PTERWOTNIAKAMT. 



103 



adoralnej. Pomimo to nawet w opisie Biitschlego dają się zauważyć pewno 

 szczegóły, które zaciemniają nieco należyte pojmowanie samego planu budowy 

 perystomu, zaciemniając tern samem niewątpliwie istniejącą homologią między 

 perystomem wirczyków z jednej strony, a innych orzęsków z drugiej. Za główna 

 wadę można tu poczytywać tę okoliczność, że Butschli za przykładem Steina 

 i Lachmauna mówi o tarczce rzęsowej, jako takiej, pojmując jej budowę tak, 

 jak poprzednio wymienieni autorowie. Okoliczność ta staje się powodem błę- 

 dnego pojmowania całego planu budowy. 



Zbadawszy szczegółowo budowę perystomu u Vorticella nebulifera, 

 Epistylis Steinii, Epistylis rhabdostyla, następnie u Lagenophrys am- 

 pulla, oraz niektórych gatunków Opercularia, wyrobiłem sobie nieco odmienny 

 punkt widzenia, który, jak sądzę, bardziej odpowiada rozwiniętym stosunkom 

 budowy, a nadto dosadniej tłumaczy myśl przewodnią Biitschlego. Chodzi tu 

 głównie o to, że t. zw. tarczka rzęsowa, jako taka, nie istnieje. Przy rozpatry- 

 waniu perystomu z góry mamy przed sobą tylko wijący się śrubowo rowek, 

 któremu towarzyszy mniej lub więcej wydatny brzeg (pr — Tab. III, f. 26), 

 uzbrojony na całej długości w podwójny szereg rzęs. Brzeg ten odpowiada 

 brzegowi perystomalnemu tyc\\ orzęsków, u których nie istnieje żadna tarczka, po- 

 mieniony zaś rowek (pf — Tab. IV, f. 32), będący oczywiście właściwym rowkiem 

 perystomalnym, odpowiada w zupełności rowkowi Paramecium lub Spirosto- 

 mum. Rozpatrując cały przebieg rowka perystomalnego, aż do miejsca, gdzie 

 on wpada do przedsionka, właściwie daje się zauważyć to samo, jakbyśmy mieli 

 przed sobą pagórek kopulasty, na którym znajduje się mniej lub więcej pogłę- 

 biona ścieżka, która, wijąc się śrubowo, opuszcza się na dół i prowadzi do tu- 

 nelu. Podobieństwo będzie tem dosadniejsze, jeżeli przedstawimy sobie wzdłuż 

 pomienionej ścieżki (lecz od zewnątrz) usypaną z ziemi baryerę, która przecho- 

 dziłaby spiralnie skręcony brzeg wylotu tunelu. Rodzajem bary ery w powyż- 

 szem porównaniu jest mianowicie wspominany kilkakrotnie brzeg perystomu; na 

 f. 26— Tab. III widzimy go z góry (pr), na schematycznym zaś rysunku, f. 33, 

 Tab. IV jest on widziany w optycznem przecięciu (pr), wraz z umieszczonym na 

 nim podwójnym szeregiem rzęs. 



Mniejsze lub większe pogłębienie rowu perystomalnego, nizkość lub wyso- 

 kość brzegu tegoż łącznie z ilością skrętów składają się na to, że perystom, zbudo- 

 wany według jednego i tegoż samego planu, posiada u różnych przedstawicieli 

 skupienia Peritricha odmienny charakter. Widzimy też rozmaitość nawet 

 w obrębie rodziny Vorticellina; podczas gdy u pospolitego wirczyka umiarowo 

 pogłębiony rowek perystomalny robi l 3 /* skrętu, u Epistylis flavicans jest 

 on zaledwie widzialny, lecz posiada przeszło 4 1 ., skrętu. Następnie widzimy, 

 że w niektórych rodzajach głębokość pomienionego rowka niepomiernie wzrasta, 

 a jednocześnie i sam brzeg perystomalny staje się znacznie wyższym, przybie- 

 rając postać blaszkowatą; daje się to zwłaszcza zauważyć u niektórych gatunków 

 Opercularia. Wreszcie u Lagenophrys i Spirochona widzimy znaczne 



Hiiru. fiayogr. Tom XIII. Dział III.— 21 



