JÓZEF ETSMOND. STUDYA NAD PIERWOTNIAKAMI. 



173 



wtórnemi utworami, jako zasadnicza substancya, a niekiedy występuje w sto- 

 sunku do nich w charakterze negatywu. Ta to zasadnicza substancya stanowi 

 wraz z jądrem istotną część komórki, czynną, życiotwórczą jej osnowę. Widział 

 ją już Schleiden w komórkach roślinnych i wyróżnił ją pod nazwą Pflanzen- 

 schleim; nic domyślał się jednak, że. miał do czynienia z istotnem podścieli- 

 skiem życia, w obec którego błonka komórkowa odegrywa tylko podrzędną 

 rolę. 



Substancya protoplazmatyczna, będąca materyałem, kosztem którego tworzy 

 się ciało komórki, wytwarza, jak o tern wspomniano wyżej, różnorodne substan- 

 cye, poczęści wodnisto płynne i słabiej załamujące światło, poczęści zaś ciała 

 silnie wyróżnione zarówno pod względem fizycznym jakoteż i chemicznym. Obe- 

 cność tego rodzaju wtórnych utworów, wydzielonych w protoplazmie, powoduje 

 taki lub inny układ całej jej masy i odpowiednią wewnętrzną budowę całego ciała 

 komórki. Tak np. protoplazma jaj wskutek nagromadzenia się w niej znacznej 

 ilości żółtka, w stosunku do kropelek tegoż przyjmuje postać istnego piankowa- 

 tego rusztowania. W tym samym charakterze występuje protoplazma w komór- 

 kach produkujących śluz, płyn surowiczny i wogóle jakąkolwiek wyróżnioną 

 odeń fizyko-chemicznie substancyą. Ta ostatnia, będąc wydzieloną w postaci licz- 

 nie zebranych kropel tworzy wraz z protoplazmą rodzaj złożonej emulsyi, a przy 

 pewnym nadmiarze tych wtórnych produktów protoplazma przechodzi z jednorodne- 

 go skupienia w piankowate rusztowanie ciała komórki. Prócz tego stwierdzono 

 wypadki, w których krople płynnych produktów, nagromadzonych w protoplazmie, 

 zlewają się z sobą; wskutek tego w ciele komórki może powstać jedna, wypeł- 

 niona sokiem jama, przez którą przechodzą sznurkowate strumienie protoplazma- 

 tyczne, jak to widzimy np. u Tradescantia. Podobne jednak wypadki obserwo- 

 wano tylko u roślin; są one oczywiście możliwemi wówczas, gdy między proto- 

 plazmą a wydzielonym przez nią płynnym produktem zachodzi znaczna różnica 

 co do gęstości, wskutek tego protoplazmatyczne strumienie u Tradescantia 

 mogą się zachowywać względem soku komórkowego, jako względnie sztywne 

 i oporne włókna. 



Nie wyliczając poszczególnych wypadków wewnętrznej budowy ciała róż- 

 nych rodzajów komórek, wypadków, ściśle związanych z własnościami tych lub 

 owych ciał, zalegających w protoplazmie, nadmienię, że wynikające ztąd Kudo- 

 wy ciała komórkowego (ziarniste, włókniste, piankowate i t. <Ł), niektórzy ba- 

 dacze, w tej liczbie i O. Hertwig, uważają za wytwory charakteru wtórnego, 

 przypuszczając, że jest to tylko „grobere Structur", zasadnicza zaś substan- 

 cya protoplazmatyczna (bez względu na taką lub inną grubszą budowę) winna 

 posiadać pewną osobliwą delikatną budowę, która, już jako taka, ma stanowił' 

 stałą nieodłączną cechę życiotwórczego podścieliska, zatem protoplazmy, pojmo- 

 wanej w duchu powyżej przytoczonej dyagnozy. Wobec takiego postawienia 

 kwestyi należałoby więc ściśle odróżniać budowę ciała komórkowego czyli t. z w. 

 grubszą budowę, jako coś niestałego, od właściwej budowy protoplazmy. Należy 

 tu rozumieć wewnętrzny układ jej integralnych części, nie zaś piankowaty lub 



