182 



DZIAŁ ITT. BOTANTKA I ZOOLOGIA. 



2. Niektóre szczegóły budowy protoplazmy. 



Pierwsi badacze, którzy usiłowali wniknąć głębiej w budowę komórki, 

 a mianowicie Dujardin i Mohl, uważali protoplazmę za substancyą nie posiada- 

 jącą żadnej budowy; co zaś dotyczę różnego rodzaju i kalibru ziaren, wod- 

 niczków i wogóle wszelakich ciał, dających się zauważyć w komórce, uważano 

 je za inkluzye. Z zasadą powyższego poglądu najzupełniej licowało przypuszcze- 

 nie, że do kategoryi tych ciał należą również i utwory „włókniste"; należało 

 tylko dodać, że są one „osobliwie" wydzielonemi produktami. 



Pogląd ten, pomimo łudzących pozorów prawdy, ulegał z czasem prze- 

 kształceniom. Przedewszystkiem wynikła kwestya co do tego, jaką konsystencyą 

 może posiadać zasadnicza masa protoplazmy? Mohl i Dujardin przypisywali jej 

 własności fizyczne substancyi ciągliwej, śluzowatej; natomiast inni, a w tej licz- 

 bie Haeckel, dopatrywali się w niej istotnego płynu. Inni jeszcze, uznając w pro- 

 toplazmie cechy, właściwe płynom, domyślali się, że posiada ona pewien odmienny 

 charakter. Wreszcie wygłaszane były zdania, że protoplazma może posiadać wła- 

 sności ciała stałego. Ten ostatni jednak domysł okazał się wprost bezzasadnym, 

 niepodobna bowiem było pogodzić z nim znanego od dość dawna zjawiska ro- 

 tacyi protoplazmy, jakoteż zjawisk, towarzyszących pełzaniu ameby, a wielce 

 przypominających przelewanie się płynu. 



Wobec tych, nie dających się zaprzeczyć zjawisk, niektórzy badacze, uprze- 

 dnio przeświadczeni o istnieniu w komórce pewnej stałej organizacyi, przyszli do 

 wniosku, że protoplazma składa się zapewne z części stałych i płynnych. Po- 

 wyższe zdanie, wypowiedziane przez Briickego, wnet znalazło licznych zwolen- 

 ników, dając pochop do dalszych poszukiwań w celu ujawnienia szczegółów 

 wzajemnego stosunku tych „stałych i płynnych" części składowych. W tej kwe- 

 styi powstały dwie odmienne hypotezy, z których jedna łączy się z imieniem 

 Fromanna i Heitzmanna, drugą zaś reprezentuje Flemming (34). 



Obiedwie hypotezy, różniąc się w szczegółach, mają wiele wspólnego. Tą 

 wspólną zasadą jest przypuszczenie, że na protoplazmę, jako taką, składają się 

 dwa czynniki morfologiczne, wyróżnione pod względem własności fizyko-chemi- 

 cznych, mianowicie: 1) substancyą gęstawa, ciągliwa i do pewnego stopnia — 

 stała, oraz 2) ściśle z nią związana substancyą płynna i słabiej załamująca świa- 

 tło. Dwa te czynniki, występujące nieodłącznie jeden od drugiego, składają się 

 na całość protoplazmy. Otóż różnica poglądów wyżej wspomnianych autorów 

 polega na tern, że tłumaczą oni różnie stosunek wzajemny pomienionych części 

 składowych. 



Fromann, a za nim cały szereg histologów, jako to: Heitzmann, Kupffer, 

 Klein, Strassburger, E. van Beneden, Pfitzner, Leydig, Carnoy i inni mniej 

 więcej zgodnie utrzymują, że pierwsza z tych części składowych, t. j. substancyą 

 gęstawa tworzy w ciele protoplazmatycznem coś w rodzaju rusztowania siatko- 

 watego, mającego wiele podobieństwa do rusztowania, właściwego gąbkom ze 

 szkieletem rogowym. Ztąd też nawet powstała sama nazwa — spongioplasma, 



