186 



DZIAI. III. BOTANTKA I ZOOLOGIA. 



Kiihne, de Bary i wielu innych. Gdy jednak pod wpływem przypuszczeń Briickego 

 powstały powyżej przytoczone łiypotezy Fromanna i Flemminga, które przyczy- 

 niły się do rozpowszechnienia myśli o istnieniu w protoplazmie jakiegoś mniej 

 lub więcej stałego rusztowania, wkrótce zarzucono poprzednio wyznawane zasady. 

 Pomimo to nie zbrakło badaczy, którzy kategorycznie oświadczyli się za tern, 

 że protoplazmę należy rozpatrywać jako ciało płynne. Przy tern zdaniu obsta- 

 wali, jak wiadomo, Berthold i Fr. Schwarz; posunęli się oni jednak zadaleko 

 i popełnili błąd zbyt widoczny, przypisując utworom, uznawanym bądź to za 

 rusztowanie siatkowe, bądź to za włókna, znaczenie produktów sztucznych, 

 otrzymanych przez działanie odczynników. Mniemanie to, będące wynikiem nie- 

 zupełnie dokładnych obserwacyj, poczęści zaś uprzednio powziętych poglądów, 

 wkrótce wyda się bezpodstawnem, skoro zwrócimy uwagę na tę okoliczność, że 

 owe „sztuczne produkty" w pewnych razach dają się obserwować nienajgorzej 

 wprost w żywej protoplazmie. Widziano je w tych warunkach nietylko w ciele 

 różnych pierwotniaków, a zwłaszcza sarkodników, lecz nawet w różnych rodza- 

 jach komórek tkankowych, a Flemming obserwował wprost w zarodzi żywych 

 komórek, uważając nawet za najudatniejszy w tym względzie materyał — ko- 

 mórki świeżej chrzęści zarodków salamandry. Już ta jedna okoliczność jest w sta- 

 nie odeprzeć zbyt krańcowe poglądy Bertholda i Schwarza, którzy, badając prze- 

 ważnie naturę fizyko-chemiczną protoplazmy, wpadli w krańcowość. Ze odczyn- 

 niki, używane do utrwalania protoplazmy, zmieniają ją, niepodobna o tern wątpić 

 ani na chwilę, pozostaje jednak pewnikiem, że zmiany, wywołane przez konser- 

 wacyą, nie sięgają tak daleko, lecz posiadają kres, który łatwo przewidzieć. 

 Zresztą, pominąwszy takie zjawiska, jak kurczenie się protoplazmy pod wpły- 

 wem ścinającego działania odczynnika, oraz pęcznienie lub maceracya, którym 

 preparat może ulegać w następstwie, należy wątpić, czy przy umiejętnej konser- 

 wacyi mogą powstać głębiej sięgające przekształcenia natury morfologicznej. 

 Bądź co bądź nikt z morfologów nie uważa obrazu, widzianego na preparacie, 

 za identyczny z obrazem naturalnym; preparat bowiem daje tylko wskazówki, 

 które dopiero stają się zrozumiałemi przy badaniach porównawczych. 



Nie inaczej rzecz się ma z protoplazmą. Liczne badania, przedsiębrane 

 w ostatnich czasach, z uwzględnieniem różnych metod i różnorodnego materyału, 

 nie pozostawiają najmniejszej wątpliwości, że jest ona substancyą morfologicznie 

 złożoną, posiadającą zatem pewną budowę. Otóż obecnie wszystkie usiłowania 

 cytologów skierowane są w celu ścisłego określenia tej budowy i wyświetlenia 

 związku przyczynowego tejże z zasadniczemi objawami życiowemi. Z pośród 

 hypotez, jakie posiadamy w tym względzie, hypoteza Fromanna i wielce z nią 

 pokrewne poglądy Flemminga, liczą najszersze koła zwolenników. Ci jednak, 

 przypuszczając istnienie w protoplazmie włóknistej czy siatkowatej osnowy czyli 

 t. zw. rusztowania protoplazmatycznego, muszą się zgodzić bezwarunkowo na to, 

 że substancyą tegoż, o ile ma ono być czemś preformowanem, musi być ciałem sta- 

 łem lub co najmniej yęsto ciągliiuem. Podobne jednak przypuszczenie, jak to już 

 wyżej zaznaczono, nie zgadza się stanowczo z wieloma dobrze znanemi faktami, 



