92 



Koło zwrotników mamy regularne wiatry na półkuli NE i SE, t. zw. pasaty, a ciś- 

 nienie prawidłowo wzrasta od okołorównikowego pasa ciszy do omówionej powyżej 

 dziedziny wysokiego ciśnienia. W szerokościach wyższych mamy natomiast przewagę 

 wiatrów zachodnich, ciśnienie jest przeciętnie najniższe koło 60 stopnia, skąd znowu 

 wzrasta ku biegunom. Gdy w pasie międzyzwrotnikowym zmienność ciśnienia jest sto- 

 sunkowo niewielka, zmiany nieokresowe są szczególnie wielkie w rozkładzie ciśnień stref 

 pozazwrotnikowych. Przebiegają tu częste i liczne minima barometryczne, skierowane 

 przeważnie ku wschodowi, a izobary średnie miesięczne i roczne przedstawiają tylko 

 stan przeciętny, wypadkowy z całego szeregu rozlicznych stanów poszczególnych. 



Cały układ cyrkulacyi atmosferycznej przesuwa się nieco i zmienia swe natężenie 

 w ciągu roku wraz ze zmieniającem się stanowiskiem słońca, w związku z tern t. zw. 

 maxima podzwrotnikowe i strefy pasatów przechodzą w lecie do wyższych szerokości 

 geograficznych niż w zimie. Zarazem mamy w lecie i mniejsze natężenie prądów po- 

 wietrznych z powodu mniejszych różnic w stopniu ogrzania stref okołorównikowych 

 i szerokości wyższych. 



Powyżej naszkicowany układ cyrkulacyjny stosuje się tylko do powierzchni jedno- 

 rodnych, jakiemi są np. przestrzenie oceanów; na kontynentach mamy nadto do czynie- 

 nia z czynnikiem termicznym, spowodowanym rozmaiłem zachowaniem się cieplnem 

 lądów i mórz oraz czynnikiem mechanicznym, jakim jest tarcie o powierzchnię gruntu. 



Ląd ogrzewa się silniej niż morze w ciągu lata szerokości środkowych, a między 

 zwrotnikami w ciągu nawet całego roku; wobec tego powstaje gradient, skierowany górą 

 z lądu do morza, a dołem w kierunku odwrotnym. W zimie szerokości środkowych 

 i wyższych mamy stosunki przeciwne: ląd jest chłodniejszy od morza. Z tych różnic 

 w zachowaniu się termicznem lądów i mórz wynikają zmiany w cyrkulacyi ogólnej 

 atmosfery; wskutek tych zmian powstają np. sezonowe monsuny, silne zwłaszcza na 

 wybrzeżach wschodnich kontynentu Eurazyi. 



Wpływ tarcia na kontynentach wyraża się w zmniejszeniu siły prądów powietrz- 

 nych i w zwiększeniu wartości ciśnień, zwłaszcza w zimie, kiedy czynniki termiczny 

 i mechaniczny działają w tym celu w jednym kierunku. Dlatego też nigdzie nie spo- 

 tykamy tak nizkich wartości ciśnień średnich, jak na oceanach, i nigdzie tak wysokich 

 ciśnień, jak w głębi obszernych kontynentów. 



Po tych uwagach ogólnych zaznaczymy, że na mapach izobar kuli ziemskiej wy- 

 stępują faktycznie dziedziny wysokiego ciśnienia koło 30 — 40 stopnia szerokości geo- 

 graficznej obu półkul; w półroczu zimowem uwydatniają się nadto silne maxima pół- 

 nocno-azyatyckie i północno-amerykańskie. W szerokościach wyższych ciśnienie wzrasta 

 ku obu biegunom. 



Stałe dziedziny nizkiego ciśnienia występują na Oceanie Atlantyckim (t. zw. mini- 

 mum islandzkie, wybitne zwłaszcza w chłodniejszej porze roku) i na Oceanie Wielkim 

 sezonowe (tylko w półroczu letniem^ dziedziny nizkiego ciśnienia uwydatnione są w głębi 

 kontynentu Azyi i, słabiej, na kontynencie północno -amerykańskim. Pas okołorówni- 

 kowy odznacza się stale niższemi ciśnieniami; szczególnie zaś nizkie wartości wykazuje 

 pas szerokości średnich (w przybliżeniu od 40° S) półkuli południowej. 



Obok dziedzin wysokiego i nizkiego ciśnienia o znaczeniu ogólnoświatowem roz- 

 wijają się maxima i minima barometryczne drugorzędne, mające jednak wpływ bardzo 

 wybitny na stosunki klimatyczne danego terytorum. W Europie prócz maximum t. zw. 

 azorskiego, minimum islandzkiego i zimowego maximum syberyjskiego (który w lecie 

 ustępuje miejsca minimum azyatyckiemu) mamy następujące ważne, lecz o znaczeniu 



