4 



Obnażenie grodziska odsłoniło między innemi i zręby kamienne. 



Jak wykazały wiercenia w miejscach nieobnażonych, zrębów kamiennych nie było 

 wcale na wzniesieniu środkowem prócz zrębu A, znajdującego się u jego krawędzi. 

 Zręby istniały jedynie w zagłębieniu. Od strony zachodniej były nieliczne i słabo roz- 

 winięte, albo podniszczone. Warto zaznaczyć, iż do ich uszczuplenia mogła przyczy- 

 nić się i ta okoliczność, iż rozpocząłem swoje badania systematyczne nad grodziskiem 

 właśnie od rowu, wykopanego o dwa lata wcześniej: kopacze, niewprawni jeszcze, 

 może nie doceniali gromad, ułożonych z niewielkich kamieni, których pozostawianie 

 w ziemi utrudniało im nadto robotę. Ale nie należy przeceniać wpływu ujemnego tej 

 okoliczności. Świadomy tej możliwości, nie odchodziłem od robotników, a choć nie 

 wszędzie mogłem być obecny, przecież wszędzie dostrzegłbym zręby, gdyby były tak li- 

 czne i dobrze zbudowane, jak na stronie wschodniej lub południowej. I robotnicy 

 sami zorjentowaliby się także, gdyby kamienie tworzyły budowę mocną a zwartą, jak 

 w innych częściach zagłębienia. Wobec tego należy przypuszczać, iż strona zachodnia 

 grodziska istotnie była ubogą pod względem zrębów w swoim stanie pierwotnym. Na- 

 tomiast w okolicy rowu, zarówno przy jego kopaniu, jak i podczas badań później- 

 szych, wydobyto moc wielką szczątków, nasuwających wniosek, iż tutaj znajdować się 

 mogło miejsce wytapiania żelaza z rudy: wytopiona ruda utworzyła warstwę tuż nad 

 pokładem naturalnym gliny, przepaliła ją do czerwoności i zlała się z jej częścią górną 

 w jedną całość, poczem z biegiem czasu całość ta uległa rozbiciu na kawałki. Takich 

 szczątków, przedstawiających cegłę z jednej strony, szlakę z drugiej, znaleziono wielkie 

 mnóstwo w obrębie przestrzeni, oznaczonej na planie kreskami (aa). Zręby w innej części 

 grodziska, północnej, były względnie liczne, ale także słabo rozwinięte i bodaj 

 mocno zniszczone, leżały też pod powierzchnią, bo najwyżej na głębokości 40 — 50 

 centymetrów, przyczem i samo zagłębienie było tutaj płytkie, szerokości zaledwie około 

 trzech metrów i mocno oddalone od krawędzi — wogóle węższe i płytsze niż gdzie- 

 kolwiekindziej na grodzisku opisywanem. Zręby, tak samo jak i zagłębienie, dosięgały 

 największego rozwoju w części południowej i wschodniej grodziska. Pomówimy o nich 

 niebawem szczegółowiej. Tutaj zaznaczymy jedynie, iż ta niejednakowa szerokość 

 i głębokość owego zagłębienia w związku z tak samo niejednakową obfitością zrębów 

 świadczy o tern, że rozmieszczenie zrębów było w obrębie grodziska nierównomierne: 

 strony wschodnia i południowa były ongi lepiej uposażone pod tym względem, na za- 

 chodniej znajdowało się miejsce do wytapiania rudy, które stanęło na przeszkodzie po- 

 wstaniu tam zrębów, a właściwie może szałasów lub ognisk, po których zręby po- 

 zostały, wkońcu strona północna, idąca od rdzenia wzgórza, którego cypel odcięto 

 na grodzisko, była stanowczo upośledzona. Rys. A r ° 1 na tablicy III odtwarza widok 

 zrębów wzdłuż krawędzi wschodniej (fotografię zdejmowano z punktu F). 



Co do samych zrębów, należy wyróżnić pomiędzy niemi dwie kategorye. 



Jedna kategorya, to zręby, oznaczone na planie literami p, y, 5, s, C, a położone 

 wszystkie tuż u krawędzi grodziska. 



Wszystkie leżały bardzo płytko, na głębokości zaledwie 30 centymetrów, a więc 

 na poziomie o wiele wyższym niż zręby drugiej kategoryi, o których będzie mowa 

 później. Szczegół ten wystąpił w sposób bardzo jaskrawy w okolicy zrębu t uz obok 

 tego zrębu znajdował się jeden z najlepiej zachowanych zrębów na całem grodzisku, 

 a mianowicie zrąb B, mający kształty kręgu z bardzo znamiennemi odnogami. Zrąb ■; 

 był o 35 centymetrów wyżej położony od zrębu B, i odnoga tego drugiego zakończe- 

 niem swojem leżała pod tym zrębem co świadczy, iż zrąb y powstał już po zbudo- 

 waniu, a nawet może zarzuceniu zrębu B, a przynajmniej jego odnogi. Jeśli te zręby, 



