25 



(tak rzeczy mają się z narzędziami, odtworzonemi w NgAs 2, 11, 15), a także korzy- 

 stanie dalsze z narzędzia, gdy główka pękła wpoprzek przez otwór (.\; 7) i w końcu 

 niekiedy bardzo staranne obrobienie główki i narzędzia, tak zaś starannie obrabia się 

 przedewszystkiem ozdoby, nie zaś sprzęty użytku codziennego, praktycznego (np. .\°.\°7 

 i 8.i. Otwór był poniekąd ozdobą i służył do zawieszania przedmiotu — rzeczy stano- 

 wczo tak się mają z j\° 10 (zresztą to narzędzie prawdopodobnie nie było szpilą: jego 

 kształty oraz natura użytej kości, każą je umieścić pomiędzy narzędziami do wydoby- 

 wania szpiku). Otwór w główce był wiercony zazwyczaj narzędziem zwężającem się, 

 przytem wiercono go z obu stron, póki powstające zagłębienia nie spotkały się i nie utwo- 

 rzyły otworu. Pracownik przekształcał niekiedy ten wynik swojej techniki na ozdo- 

 bę, usiłując nadać otworowi takie kształty, iż jak gdyby jeden otwór, mniejszy, był- 

 by zrobiony w drugim, zewnętrznym, większym (N° 8). Rzadko tylko otwór jest 

 jednakowej średnicy na całej swojej przestrzeni (A°A° 4, 15). Takich zakończeń 

 szpili, mających otwór w główce, jest 13, a nadto jest parę szpil z uszkiem bocznem 

 przedziurawionem (JVaN° 1, 6, 24). 



Niekiedy główka jest oddzielona od rdzenia szpili nacięciem, idącem dokoła ob- 

 wodu całej szpili: takiemi są narzędzia A°N° 3 i 17. 



To znów na górnej części szpili są wręby w liczbie od jednego do trzech. Ta- 

 kiemi są narzędzia NeNe 13, 18, 22, 23. Wręby były nietylko ozdobą, ale prawdopo- 

 dobnie miały także przeznaczenie natury praktycznej. Niektóre z pośród szpil mają 

 nadto daszek przy swoim wierzchołku: N&NI 13, 18, 22, 24. Taki daszek sam jeden 

 służy za jedyną ozdobę w .A° 14. 



W liczbie szpil umieściliśmy także narzędzia AeA? 35 i 37. Z nich Nr. 37 mo- 

 że przedstawia główkę szpili, choć nie jesteśmy pewni, czy nie jest szczątkiem narzę- 

 dzia zupełnie innego przeznaczenia. Nr. 35 jest kawałkiem kości już częściowo obro- 

 bionej z rzędem nacięć ostrem a cienkiem narzędziem. I znowu pytanie, czy wytwór- 

 ca miał zamiar wyrobić z tej kości szpilę, choć bodaj rzecz się najprawdopodobniej 

 tak miała. 



2) Narzędzia typu właściwego narzędziom, służącym do 

 wydobywania szpiku. 



Narzędzia odtworzone na tabl. V-ej .\2JV9 26 — 33, 36 mają to wspólnego ze so- 

 bą, iż wszystkie są wyrobione z kości łydkowej: większe, jak .\° 36 z kości łydkowej (fi- 

 bula) dzika, mniejsze, jak N° 33, z kości łydkowej wilczej *). Wyrób tych narzędzi zasłu- 

 guje na bliższą uwagę, gdyż odsłania przed nami jedną z tajemnic techniki prastarej. 

 Punktem wyjścia dla narzędzi tego rodzaju jest, jakeśmy zaznaczyli, kość łydkowa, 

 więc jedna z kości odnóży tylnych: odtworzono ją na rys. 3, a. Z niej przez usunię- 

 cie dolnej, rozszerzającej się części powstaje narzędzie typu rys. b. Główka tego na- 

 rzędzia, zrośnięta z całością luźnie, daje się z łatwością oddzielić od reszty, przez sil- 

 niejsze naciskanie ręką. Na fig. c odtworzono taką główkę i narzędzie, które zostało 

 otrzymane przezemnie, w ten sposób powstały narzędzia na tabl. V, umieszczone pod 



26 — 33. Właśnie tego pochodzenia jest także narzędzie tabl. V, .\° 10, o któ- 

 rem wspominaliśmy podczas opisu narzędzi kategoryi poprzedniej. Narzędzie tego ro- 

 dzaju znalazłem w grodzisku petraszuńskiem w kości szpikowej i ztąd wyciągnąłem 

 w.ńosek, iż służyło do wydobywania szpiku, do czego nader nadaje się swojemi kształ- 

 tami. Ale rozciągnięciu tego wniosku na wszystkie narzędzia, podane na tablicy V-ej, 



*) Określenia kości dokonywał p. J. D o m a n i e w s k i, za co tutaj składam mu podziękowanie. 

 Pam. Fizyogr. — T. XXVI.— Archeologia. 4 



