33 



rżąca boki ostrza. Nasuwa się przypuszczenie, iż użytek z jednej strony takich narzę- 

 dzi płasko zakończonych, z drugiej rozpatrywanych obecnie kawałków był jeśli nie je- 

 dnakowy, to przynajmniej pokrewny. 



Znaleziono także kość obrabianą, ale nie dokończoną, która bodaj była przezna- 

 czona na wyrób takiego samego narzędzia, jak te narzędzia, z których pochodzą 

 rozpatrywane dwa kawałki. Nadano jej z jednej strony płaskość pożądaną, po drugiej 

 zaś pozostało jeszcze zgrubienie nieusunięte. Boki są już obciosane. Długość tej kości 

 wynosi 90 mm., szerokość 20 mm., ale kość sama jest przełamana, i znowu nie do- 

 stajemy najmniejszej wskazówki, gdy chodzi o długość narzędzia odpowiedniego. 



10) Narzędzia niewykończone. 



Prócz powyższych kategoryi znaleziono jeszcze sporo kawałków narzędzi, których 

 przeznaczenia trudno odgadnąć z powodu tego, iż ułomki są bardzo uszkodzone, a nad- 

 to dużo materyału kostnego w różnych fazach obrobienia. Są tutaj wióry zaledwie 

 z gruba obciosane, przeznaczone na narzędzia w rodzaju narzędzia odtworzonego na 

 tabl. VII Nr. 1, w tej liczbie jeden długości 130, drugi 135 mm-. Są wióry kostne 

 nieobciosane, które powstały przy rozbijaniu kości piszczelowej ze śladami wygładzenia 

 na ostrym a cienkim końcu; są kości które poczynano rozpiłowywać, tabl. X Nr. 20. 

 Są laseczki kostne starannie obciosane i wygładzone, dające w przecięciu prawie czwo- 

 robok foremny np. tabl. X N° 16 (długości 130 mm., inne wymiary: 6 i 7 mm., kość 

 nieco spróchniała i uszkodzona) i N° 12 (długość 157 mm., inne wymiary: 6 i 15 mm.); 

 inne laseczki mają 76 — 100 mm. długości, 11 — 15 mm. szerokości, 6 — 7 mm. gru- 

 bości. Są laseczki zaokrąglone, tabl. X N°,N° 13 i 14 (160 i 165 mm. długości, 

 11 — 12 mm. największej szerokości); są laseczki grubsze, tabl. X ^« 15 (największa 

 grubość u podstawy 18 mm., kość mocno uszkodzona). Są kawałki zębów, noszące 



ślady pracy ludzkiej, Wogóle znaleziono: 



Kawałków różnych narzędzi 19 



kości, które chwilowo były w użyciu do celów wytwórczych . 2 



wiórów obciosanych 4 



kości mocno naciętych, ale porzuconych 1 



lasek obrobionych (i kawałków) . 9 



kawałków zęba wygładzonych 3 



Te wióry obciosane i laseczki wygładzone, oczekujące jedynie na to, ażeby wy- 

 twórca nadał im kształty ostateczne, zasługują na baczniejszą uwagę, ponieważ rzucają 

 światło na sposoby techniczne, któremi podówczas się posługiwano podczas wyrobu na- 

 rzędzi z kości. Nie możemy się oprzeć wrażeniu, iż ciosano kość nożem żelaznym. 

 Inna rzecz, czy zawsze tak było. Możliwa, iż posługiwano się i innemi sposobami, 

 pierwotniejszemi, właściwemi temu okresowi, kiedy nieznano jeszcze żelaza. Ale w każ- 

 dym razie, w niektórych wypadkach tak, nie zaś inaczej postępowano, t. j. odwoływano 

 się do pomocy noża żelaznego. Dopiero po takiem obciosaniu następowało polerowanie 

 powierzchni przez pocieranie jej o osełkę. Nie jest rzeczą wykluczoną, iż niekiedy 

 otrzymywano laseczki jedynie taką drogą. Istnienie laseczek troskliwie wypolerowanych 

 wskazuje na to, iż wytwórca ówczesny wyrabiał, że tak rzekniemy, pół-fabrykaty (jak 

 dzisiaj kowal kupuje sztaby żelaza), trzymał je może w takim stanie dłuższy przeciąg 

 czasu i w potrzebie nadawał te lub inne kształty ostateczne. Zdaje się, o ile można 

 wnioskować z pewnych szczegółów, iż owe zaokrąglone laseczki przeznaczano albo na 

 szpile, albo na ozdobniejsze szydła. 



Pam. Fizyogr. — T. XXIV. — Archeologia. 



5 



