130 



całej przestrzeni, lecz powoli i lokalnie, co jest zupełnie zrozumiałe, jeżeli uwzględni- 

 my, że na porębach Calluna vulgaris stopniowo się rozwijała, więc mamy tu osobniki 

 nie w jednakowym wieku. Jednakże nawet w późniejszych stadyach utrzymują się 

 tu i owdzie kępki wrzosu, szczególnie w miejscach słonecznych. Kępki te przecho- 

 dzą do starszych lasów jako podszycie, ale wrzos nie łiadaje tam całej formacyi cha- 

 rakterystycznej fizyognomii i rola jego staje się b. nieznaczną. Z pod obumarłych 

 darni wrzosowych wychylają się mchy, a znaczne zacienienie, jakie dają im głównie 

 drzewa i krzewy, stwarza dla nich sprzyjające warunki. Dzięki temu mchy coraz bar- 

 dziej się rozrastają i wreszcie w starszych lasach tworzą miękki kobierzec, na którego 

 tle występują inne gatunki roślinne. Ażeby zrozumieć to dziwne napozór zjawisko 

 wymierania wrzosu, który w walce o byt wypierał inne gatunki, zdobywając nowe 

 placówki dla swego rozwoju, musimy rozpatrzeć warunki ekologiczne tej rośliny. Zwykłe 

 obserwacye wskazują, że wrzos posiada b. nizką skalę wymagań życiowych i rozwija się 

 na ubogim w pokarmy lecz słonecznym podłożu; najchętniej na białych piaskach krze- 

 mionkowych. Z czasem jednak wrzosowiska same przyczyniają się do zwiększania hu- 

 musu w glebie przez obumieranie ich części i innych gatunków, szczególnie Vac- 

 cinium Myrtillus. To wzbogacenie gleby w próchnicę wywołuje zmiany we własnościach 

 fizycznych gruntu, mianowicie zwiększa jego zdolność do wchłaniania i zatrzymywa- 

 nia wody, ciepła i t. d. Rosnące pod wrzosem mchy razem z tworzącą się próchnicą 

 okrywają całkowicie ziemię zbitą pilśnią, utrudniającą dopływ powietrza, wskutek 

 czego zbiera się tam znaczna ilość wody. Dzięki temu pod wrzosem powstają sprzy- 

 jające warunki do tworzenia się kwasów humusowych, co w związku z większym za- 

 cienieniem terenu wywołuje prawdopodobnie wymieranie wrzosu. 



Graebner, mówiąc o warunkach wegetacyi wrzosowisk w Niemczech, pisze: „Do 

 rozwoju roślin wrzosowych jest potrzebna przedewszystkim obecność ubogiego w po- 

 karmy podłoża; gdy tylko wrzosowisko lub bagno wrzosowe zostanie wynawożone, 

 wrzos znika". Według Graebnera przyczyną tego zjawiska, jest nie tylko wzra- 

 stająca konkurencya z roślinami, które mogą przerobić większe ilości materyału, lecz 

 to, że wrzosy, jak wykazały hodowle, rzeczywiście nie są w stanie przerobić nawet 

 takiej ilości pokarmów, które dla innych roślin są niewystarczające; obumierają one 

 wskutek nadmiaru pokarmów. Dalej Graebner mówi: „Jeżeli koncentracya doda- 

 nego roztworu pokarmowego (w hodowli) jest zamocna, przytem jednak nie tak 

 silna, ażeby mogła sprowadzić bezpośrednio widoczną szkodę, wtedy wrzos za- 

 czyna rosnąć bujnie, ale pierwszą oznaką jego nienormalnego rozwoju jest brak 

 ukwiecenia. Rośliny takie są przytem niesłychanie czułe na zmiany atmosfery i giną 

 najczęściej w zimie, albowiem komórki nie są dość mocno zbudowane i cała tkanka 

 pozostaje miękką i wątłą. Jeżeli koncentracyę pokarmów jeszcze bardziej zwięk- 

 szymy, wówczas roślina przestaje się rozwijać, liście zaczynają opadać od dołu 

 i wkrótce następuje śmierć. Korzenie brunatnieją i już po upływie kilku dni żaden 

 z nich nie jest w stanie pobierać pokarmów. Wydaje się niemożliwem ażeby Erica- 

 ceae, które dość powoli się rozwijają, były w stanie przerobić na materyał plastycz- 

 ny pokarmy, jeżeli te ostatnie w zbyt dużej koncentracyi dodane zostaną. Ilość 

 wody, która podczas asymilacyi wyparuje lub też zużytą zostanie, jest za małą, by 

 mogła wystarczyć do rozpuszczenia wszystkich przez nią dostarczonych części mine- 

 ralnych na materyał plastyczny. Skutkiem ciągłego doprowadzania pokarmów nagro- 

 madza się dużo produktów mineralnych, szczególnie soli, które powodują stwardnienia 

 protoplazmy, a wkońcu śmierć (zatrucie) rośliny". Na tej zasadzie Graebner utrzymuje, 

 że mylne są twierdzenia, jakoby grunty wapniste nie sprzyjały rozwojowi wrzosowisk. 



