170 



resztki kopalne jodły, buka, modrzewia, cisu i innych drzew, rosnących obecnie w gó- 

 rach Świętokrzyskich i wogóle na wyżynie środkowo-Polskiej, były znajdowane tylko 

 w osadach międzylodowcowych, gdyż temperatura okresów lodowcowych była dla nich 

 zbyt nizka i z następowaniem lodów lasy te odstępowały J ). Trudno jest zgodzić się 

 z poglądem powyższym: nieznajdywanie drzew w osadach lodowcowych w północnym 

 pasie niziny Niemieckiej nie może służyć za dowód, że takowe nie istniały w połud- 

 niowych częściach Niemiec, Polski, gdyż zarówno bardziej wysunięte na południe poło- 

 żenie tych miejscowości jak i oddalenie od lodów 3-go zlodowacenia musiały mieć 

 wpływ na klimat, który tutaj był prawdopodobnie nieco cieplejszy. Z drugiej zaś strony, 

 jakkolwiek wśród poleoklimatologów pod względem zapatrywań na temperaturę okre- 

 sów lodowcowych poglądy są podzielone, to jednak większość z nich utrzymuje tylko 

 nieznaczne obniżenie się temperatury 2 ) 3 ). Chodat i Pampanini 4 ) wykazali, że 

 w Alpach południowych (les Alpes provenęales et maritimes) flora alpejska mogła się 

 utrzymać podczas kolejno następujących po sobie okresów lodowcowych, w szczegól- 

 ności zaś flora alpejska kserofitowa i naskalna, jak również i elementy leśne. Co się 

 zaś tyczy roślinności na północy od Alp Briąuet 5 ) mówi: „Wydaje nam się nad- 

 zwyczaj nieprawdopodobnem, ażeby nawet podczas największego zlodowacenia alpej 

 skiego (Riess) gatunki drzew całkowicie zniknęły z Europy na północy od Alp. 

 Gdyby tak było istotnie, to w takim razie mielibyśmy względnie trudny problemat do 

 rozwiązania, mianowicie sprawę pochodzenia bogatej roślinności leśnej na zboczach 

 północnych Alp w okresach międzylodowcowych". Briąuet dodaje, że jeżeli torfo- 

 wiska i formacye tundrowe w tym okresie osiągnęły wysoki stopień rozwoju, to jed- 

 nak mimo to można przypuścić, że drzewa tam przetrwały w formacjach, podobnych 

 do tych, jakie dziś istnieją w tundrach północno-wschodniej Rosyi, gdzie poza 66° 

 szerokości północnej, Schrenck opisał doskonale rozwinięte oazy leśne (Coniferae), 

 idące wzdłuż typowej tundry arktycznej. Dziś widzimy, że świerk i sosna dochodzą 

 na północy do linii rozpowszechnienia drzew, a w Alpach za ustępującym lodowcem 

 obok wierzb i brzóz zjawia się również i modrzew. Dlaczegożby wiec w okresie między- 

 lodowcowym miało być inaczej? Dane te upoważniają nas do wyprowadzenia wniosku, 

 że nie tylko roślinność w paśmie Swiętokrzyskiem, ale wogóle w południowych czę- 

 ściach Królestwa utrzymała się od okresu międzylodowcowego do dzisiejszych czasów, 

 zachowując w głównych zarysach typ flory starszej międzylodowcowej. 



Po ustąpieniu lodów 3-go zlodowacenia, co było związane niewątpliwie z ocieple- 

 niem się klimatu, powtórzył się proces migracyi roślinnych, podobny do tego, jaki się 

 odbył po drugiem zlodowaceniu. Miejsca z roślinnością międzylodowcową stały się 



') Ganieszyn (17) str. 6. 



s ) B r ii c k n e r (in der Naturwissensch. Wochenschrift, N. F. T. t, 2, 1902) utrzymuje, że średnia 

 roczna temperatury okresu lodowcowego była tylko o 3°, a letnia o 4° niższą od dzisiejszej. 



3 ) Weber (48), str. 78, tak streszcza poglądy duńskiego klimatologa M. K a h l'a : „Wpływ po- 

 krywy lodowej na niepodlegające zlodowaceniu części zach. i środkowej Europy wyraził się w suchości 

 klimatu i przewadze jasnych dni nad deszczowymi. Zimy były, oczywfście, b. zimne. Na wiosnę pod 

 wpływem bardziej silnej insolacyi w tych obszarach mogły powstawać czasowo minima barometryczne, 

 dzięki którym ta pora roku była względnie bogata w opady. Przymrozki nocne prawdopodobnie trwały do 

 połowy lata. Z podniesieni się temperatury zmniejszała się względna wilgotność powietrza; jednocześnie 

 z tern zwiększały się gradienty barometryczne w kierunku pokrywy lodowej. Wskutek tych wszystkich 

 warunków powstawały silne burze pyłowe, które wywołały osadzenie się lossu środkowo-europejskiego". 



Nathorst w podobny sposób się wypowiada o klimacie okresu lodowcowego (Tamże, str. 78). 



4 ) Ghodat et Pampanini (7), str. 47. 

 '-) Briąuet (5), str. 143. 



