171 



ośrodkami, z których wkraczały gatunki na przestrzenie polodowcowe. Oczywiście 

 pierwszemi kroczyły formy hydrofilowe, za niemi trawiaste i wreszcie leśne. Ponieważ 

 nie wszystkie gatunki były jednakowo przystosowane do zmienionych warunków życio- 

 wych, więc te z nich, dla których te warunki były najpomyślniejsze, szybko zawładnęły 

 nowymi terenami, drugie, mniej przystosowane, rozpowszechniają się b. powoli i wreszcie 

 trzecie, nie mogąc się dostosować do zmienionych warunków, utrzymały się na swo- 

 ich dawnych stanowiskach, lecz nie posiadają tyle energii życiowej, ażeby się rozpo- 

 wazechnić dalej. Są to właśnie formy wymierające, zanikające, czego dowodem ich 

 rzadkość występowania i porozrywane zasiągi. To też północne części Królestwa, 

 jako obszary wtórnego osadnictwa, przedstawiają typ flory młodszej polodowcowej, 

 uboższy w gatunki rzadkie, których ilość znakomicie wzrasta w miarę posuwania się 

 na południe, ku centrom rozpowszechniania się. 



Między starszą florą międzylodowcową południowych, a młodszą polodowcową 

 północnych części Królewstwa Polskiego istnieje granica geologiczna, t. j. granica roz- 

 powszechnienia 3 zlodowacenia. To samo zjawisko widzimy w Niemczech, gdzie jak 

 wzkazuje nasz spis, formy rzadkie występują głównie w południowej, górzystej części 

 i (mniej obficie; w środkowej. W Rosyi również formy rzadkie występują na zacho- 

 dzie, południu i południo-wschodzie, czyli ich rozpowszechnienie wyznacza w ogólnych 

 zarysach granicę rozpostarcia się lodowców. 



Nie naszem bezpośredniem zadaniem jest rozważanie kwestyi, jakie znaczenie 

 miała granica drugiego lub 3-go zlodowacenia dla roślinności tych krajów, w każdym 

 razie przy pobieżnem nawet rozejrzeniu się we florach rzuca się w oczy fakt, że 

 miejsca, wcale nie podlegające pokryciu przez lody lub też pokryte tylko w czasie naj- 

 większego zlodowacenia, mają bogatszą florę. Z tego zaś wynika wniosek, że inne 

 czynniki, jak podłoże, temperatura i t. p. bez uwzględnienia czynników historyczno- 

 geologicznych nie są w stanie wytłumaczyć nam tego zjawiska. 



Pozostaje nam jeszcze do omówienia występowanie form roślinnych o porozry- 

 wanych zasiągach' w północnych częściach niziny Polsko-Niemieckiej i na wschodniem 

 wybrzeżu Bałtyku. Formy te występują głównie wzdłuż: Wisły, Warty, Odry, Elby 

 i wzdłuż Noteci między Wisłą a Odrą w dolinie Prawisły. Ich obecność tam Engler 1 ) 

 przypisuje rzekom, dzięki którym nawet w nowszych czasach mogły się tam dostać. 

 Jest to tembardziej możliwe, że właśnie wymienione rzeki z licznymi dopływami biorą 

 początek w miejscowościach (lub przepływają przez takowe), w których występuje 

 starsza flora. Podobne zjawiska są znane i w południowych częściach Rosyi. Paczoski 2 ) 

 przytacza przykłady tego, jak cała grupa rzadkich roślin ciągnie się wstęgami wzdłuż 

 rozwiniętych dolin rzek, i tłumaczy ten fakt przetrwaniem tych gatunków przez okres 

 lodowcowy na wyżynie środkowo-Rosyjskiej, skąd po ustąpieniu lodów przeniknęły 

 w dół rzek. Co się zaś tyczy elementów flory starszej na wschodniem wybrzeżu Bał- 

 tyku, to takowa mogła się tam utrzymać od okresu międzylodowcowego do naszych 

 czasów, znajdując schronienie w czasie 3-go zlodowacenia na wyniosłości Wołdajskiej 

 (350 m.), a może nawet i na niższych wyniosłościach, które po ustąpieniu lodów stały 

 się ośrodkami jej rozpowszechnienia. Liczne rzeki, biorące początek na wyżynie Woł- 

 dajskiej (węzeł orograficzny), zapewne sprzyjały rozpowszechnieniu się tych gatunków, 

 odznaczających się wogóle małą ruchliwością. 



>) Engler (13), (14). 



') Paczoski (33), str. 173—179. 



