6 



DZIAŁ 1!. MISCELLANEA. 



te 15 jezior leżą w promieniu mniej więcej 10 — 15 wiorst od Newla i bynajmniej 

 nie wyczerpują całkowitej liczby jezior tej okolicy: opisałem większe, a z mniej- 

 szych tylko niektóre. 



Powiat Newelski pokrywają wzgórza szczególnie w części południowej na 

 granicy z powiatem Horodeckim. Wzgórza te z gruntem przeważnie gliniasto-pia- 

 szczystym, porosłe lasami lub zamienione na glebę uprawną, są rozdzielone dlugie- 

 mi i szerokiemi dolinami, gdzie widzimy albo łąki z przecinającemi je krętemi 

 rzeczkami i strumieniami, albo torfowiska i błota lub też wreszcie jeziora. Cha- 

 rakterystyczne jest bardzo, że ani jeziora, ani błota, ani wogóle większe wgłębie- 

 nia na powierzchni nie są niezależne, izolowane jedne od drugich, przeciwnie: ła- 

 two spostrzedz, że wszystkie pewiej grupy jeziora, błota i łąki z przepływającemi 

 przez nie rzekami leżą w jednej szerokiej i bardzo długiej dolinie, sprawiającej 

 wrażenie, że dolina ta była niegdyś korytem olbrzymiej rzeki o dnie nierównem, 

 z większemi lub mniejszemi wgłębieniami i wyrwami. Głębsze wklęśnięcia dotych- 

 czas pełne są wody i tworzą jeziora, płytsze zaś tworzą łąki i błota; z tych ostat- 

 nich duża liczba ma pochodzenie jeziorne, — t. j. powstanie ich ściśle się łączy z za- 

 rastaniem, wysychaniem lub też zamuleniem jezior. W takich wspólnych dolinach 

 leżą jeziora: Newelskie, rzeka Plisa, jezioro Pliskie, rzeczka Zarzecka, jezioro Za- 

 rzeckie, jezioro Ukryto i t. d.; analogiczną dolinę można skonstatować dla jezior: 

 Piesickiego, Jemienieckiego i Newelskiego; następnie dla jezior: Czersno, Zawiere- 

 że, Miałkie, Worotno i znów Newelskie i t. d. 



Tych parę wstępnych słów muszę uzupełnić wzmianką o mnóstwie kamie- 

 ni rozrzuconych po polach, łąkach i na dnie jezior; kamienie można znaleść na 

 pewnej, stosunkowo dużej głębokości w ziemi, jak o tern mogłem się przekonać 

 w robotach ziemnych około budującej się wówczas kolei Bałagojsko-Siedleckiej. W 

 niektórych miejscowościach kamienie literalnie zasypują powierzchnię ziemi, zaczy- 

 nając od małych, a kończąc na odłamach do 2 — 5 metrów średnicy. 



II. 



Badane 15 jezior można podzielić na 5 grupy nie łączące się ze sobą bez- 

 pośrednio. Dwie pierwsze: grupa jeziora Newelskiego i grupa jeziora Iwan — na- 

 leżą do systemu rzeki Lowaci, trzecia zaś grupa, do której zaliczam jedno tylko 

 jezioro Jezieryszcze, należy już do systemu Dźwiny Zachodniej, w odległości więc 

 15—15 wiorst na południe od Newla znajduje się dziŁl wodny tych dwu rzek. Gru- 

 pę jeziora Newelskiego stanowią: Newelskie, Pliskie, Poznajowskie, Zmieino, Je- 

 mienieckie, Worotno, Miałkie, Zawiereże i Czersno. 



Jezioro Newelskie 1 ) (mapa 1 i 5) największe w swojej grupie i jedno z Wię- 

 kszych w całej okolicy — najniżej jest położone i, jak widać z mapy, otoczone ze 

 wszystkich stron prócz północnej innemi jeziorami, zasilającemi zapomocą rzeczek 

 jezioro Newelskie — samo zaś ono daje początek jednej tylko rzeczce Jemience 

 (większej) biorącej początek z północnego końca jeziora. Jezioro Newelskie po- 



J ) Jezioro Newelskie podług Turczynowicza (Obozrenie istorii Białorusi z drewniej- 

 szych Wremion, 1857) w czasach Batorego nazywało się jeziorem Witowta; tutaj nadmienię, że 

 niedaleko od Newla jeszcze i dzisiaj istnieje grobla zwana „Batorowy mosty'", zbudowana z roz- 

 kazu Batorego w czasie jego pochodu na Psków — o tern wspomina i Turczynowicz w pomie- 

 nionem dziele na str, 292. 



