W. LEŚN1EWSKI.-JEZIORA W GUBERNI WITEBSKIEJ. 



19 



okolicy dziki do pewnego stopnia charakter. Tylko południowo-wschodni brzeg jeziora 

 jest stosunkowo niższy. W całej okolicy znajdujemy mnóstwo kamieni; pola jednej 

 Wsi (Wiechotki) na północno-wschodnim brzegu jeziora literalnie zasypane kamie- 

 niami, zaczynając od wielkości kurzego jaja a kończąc na odłamach skał po 2—3 

 m średnicy; brzeg jeziora w niektórych miejscach wywiera wrażenie bruku. Wło- 

 ścianie, ażeby oczyścić grunty, zwożą te kamienie na miedze, układają po dro- 

 gach, zbierają w piramidy, brukują swoje wązkie błotniste uliczki — a kamienie jak- 

 by wyrastały na nowo. 



W tej nadzwyczaj charakterystycznej miejscowości leży jezioro Jezierysz- 

 cze (mapa 1 i 6), jedno z większych w powiatach Newelskim i Horodeckim. Nie- 

 skończenie łamana linia brzegu tworzy bez liku zatok, zatoczek, półwyspów, „luk" 

 i t. d.— dużo wysp, przeważnie przybrzeżnych wynurza się z błękitnawej toni je- 

 ziora (małą tylko cząstkę tych wysepek znajdujemy na mapie sztabu gener.). Je- 

 zioro silnie wydłużone z SO na NW i długa jego oś tworzy prawie kąt prosty 

 z długą osią większości innych jezior opisanych w niniejszej rozprawie (np. Miet- 

 kie-Zawiereże, Czerstwica, Plisa i in.). Jak okolice i brzeg Jezieryszcza, tak samo 

 i dno, zasypane kamieniami, które tworzą całe Wzgórki („sópki") na dnie jeziora 

 albo leżą oddzielnie jedne od drugich. Gdzie niema kamieni, tam dno pokrywa 

 cienka warstwa mułu dość jasnego koloru, — wogóle dno jest czyste, roślinność 

 wodną widzimy tylko wkoło wysp i w południowo - wschodnim końcu jeziora. Co 

 dotyczę głębokości, to Jezieryszcze zajmuje pośrednie ogniwo w rzędzie naszych 

 jezior: 12,5 /// znalazłem tylko w jednem miejscu, mniej więcej na środku zacho- 

 dniej polowy jeziora — dominująca głębokość 7 m. Wysp na jeziorze mnóstwo 

 i wszystkie bez wyjątku przybrzeżne, dużo zaś z nich powstało stosunkowo nie- 

 dawno; np. wyspa ,, Kniazi" (Książęca) powstała w ostatnich czasach z półwyspu: 

 wązki pas ziemi łączący go z lądem stałym rozmyła woda, pozostawiając po nim 

 tylko pamiątkę w postaci mielizny 1 metr głębokiej; tak było i z innemi półwyspa- 

 mi; niektóre zaś nizkie półwyspy zostały zupełnie zatopione przez wodę i wytwo- 

 rzyły też mielizny; np. naprzeciw wsi Wiechotki, gdzie ludzie pamiętają jak „sta- 

 wiali 8—9 stożków siana" — dzisiaj znajdujemy gładką powierzchnię wodną. Inne 

 półwyspy, np. Horodyszcze, z którym się łączy legenda o siedmiu bohaterach, też 

 niedługo zostanie wyspą, ponieważ wązki pas ziemi łączący Horodyszcze właści- 

 we z brzegiem, jest energicznie wymywany przez wodę i wiosną trudny już jest 

 do przejścia 1 ). Przezroczystość wody blizko 2 metry; temperatura zaś prawie 



') Z okolicami Jezieryszcza są związane pewne Wspomnienia historyczne. Po Wzię- 

 ciu szturmem Newla przez Stefana Batorego pozostała tylko broniona twierdza (jeśli tak można 

 nazwać) Jezieryszcze, która jednak po upadku Newla niedługo kapitulowała przed posianym 

 przez Batorego Radziwiłłem, wojewodą Wileńskim, r. 1580. Malutkie miasteczko Jezieryszcze 

 (mapa (i) istnieje do dziś dnia i położone jest na lądzie stałym, gdy tymczasem półwysep leżący 

 naprzeciw niego nosi nazwę „Horodyszcze". Sama ta nazwa wskazuje miejsce, gdzie była da- 

 wna warownia, innych wskazówek niema prawie żadnych. Półwysep jest otoczony z trzech 

 stron Wodą, daleko wysuwa się w jezioro i stosunkowo wysoko wznosi się nad jego poziomem; 

 Włościanie, z którymi jeździłem, mówili, że dawniej często znajdowali jakieś kule kamienne 

 z otworami i bez otworów, kawałki cegieł i t. d. Zdaje mi się, że nie może być wątpliwości co 

 do pochodzenia ty cli kul, gdy przypomnimy sobie list pisany' przez Iwana Groźnego do króla 

 Stefana w r. 1.581, w którym Groźny wyrzuca Batoremu sposób Wojowania nieznanemi nikomu roz- 

 żarzonemi kulami (Turczynowicz 198). Podobno nawet Batory pierwszy wprowadził W użycie 

 te kule podczas oblężenia Gdańska. Oprócz tego rybacy Wskazywali mi rów, oddzielający pół- 

 wysep od lądu stałego— rów ten prawdopodobnie był niegdyś fosą forteczną, ale pochodzenie 

 jego rybacy' tłumaczyli zupełnie inaczej, jak również nic nie zostało z podań o pochodzie Bato- 

 rego. Rów ten mial powstać w taki sposób: 



