16 



DZIAŁ IV. ANTROPOLOGIA. 



Bawiąc już na początku października 1890 roku we wsi Okalewie, otrzyma- 

 łem od posiadacza majątku, pana A. Chełmickiego, dwa kamienie obrobione dzi- 

 wnej postaci, które mię tem więcej zajęły, źe jeden, do nicłi podobny, widziałem 

 już poprzednio w Płocku w zbiorze starożytniczym pana F. Tarczyńskiego. Ry- 

 sunki wszystkich tych trzech kamieni, zdjęte w '/g części ich właściwej wielkości, 

 dołączam do niniejszego pisma. 



Kamienie te znaleziono w polu, dwa do mnie należące w Okalewie, odle- 

 głem o 13 kilometrów na wschód od jniasta JRypina, pana Tarczyńskiego zaś 

 w Gilinie, o 14 kilometrów od Płocka, a o 3 od Bielska, w południowej stronie 

 tego ostatniego miasteczka. 



Podobnych kamieni nie zdarzyło mi się nigdzie widzieć, ani w żadnym zwie- 

 dzonym i^rzezemnie zbiorze starożytniczym, ani na rysunku. Także i opisu nie 

 zdarzyło mi się nigdzie spotkać. Niektórzy z naszych archeologów, zapytywani, 

 nie umieli dać żadnej zadawalniającej odpowiedzi co do znaczenia tych kamieni. 

 Domysł mój, zarówno jak i pana Tarczyńskiego, spoczywający na ich podobień- 

 stwie do pierwotnych pługów, a właściwie soch lub radeł, każe nam przypuszczać, 

 czy kamienie te nie są przypadkiem takiemi radiami, pochodzącemi jeszcze z cza- 

 sów przeddziej owych. O ile ten domysł może być słuszny, o tem w czasach dzi- 

 siejszych wnioskować z wszelką ścisłością jest prawie że niepodobnem, z powodu 

 braku obfitszego materyału do porównania. 



Ludzie zwyczajni, szczególniej znający stosunki rolnicze na Białej Rusi, po- 

 pierali to nasze mniemanie, dowodząc, że tam dotychczas używają radeł drewnia- 

 nych, z postaci podobnych do naszych kamieni. Jeden z moich znajomych, uj- 

 rzawszy u mnie w domu większy kamień, zaręczał, że u nas w kraju, widział 

 podobne drewniane sochy, nie przypomina sobie tylko dokładnie, w którem miej- 

 scu, sądzi jednak, że było to albo w powiecie piotrkowskim, albo w opoczyń- 

 skim. 



Radło pana Tarczyńskiego wyobrażone jest na rysunku 3. Składa się ono 

 z trójkątnej (w przybliżeniu), mocno u szczytu wypukłej (na rysunku od spodu) 

 głowicy, odsądzonej od węższego daleko kroju prostopadłem do tegoż wycięciem. 

 Krój u spodu, to jest właściwie u szczytu, zwęża się nagle i pochyla na przód. 

 Jest on z przodu mocno wyślizgany (zapewne od użycia), a sam koniuszczek po- 

 siada odłamany na jakie trzy, lub cztery centymetry. 



Wysokość całego kamienia wynosi 29 cm, szer. głowicy 19 '/^ cm, a szerok. 

 kroju przy głowicy 14 cm. Ostrze utrącone posiada 4 cm w średnicy. 



Większy z moich kamieni (rysunek 4) ma głowicę bardziej płaską i szerszą, 

 lecz tak samo mocno odsądzoną od kroju, tylko że nieco pochyło, a cały jej 

 wierzch nie jest wcale obrobiony, lecz posiada gładką, naturalną powierzchnię. 

 Krój w przecięciu jest mocno elipsowaty, cały z gruba obrobiony, nic niewyśli- 



