15 



z których jedna na wschodzie, biegnie jako pas jeziorny szerokości około 20 kilometrów, 

 mniejwięcej równolegle do Wisły, w wybitnym kierunku północno-zachodnim, podczas 

 gdy druga zajmuje Kujawy właściwe, rozdarte kordonem na dwie części. Jeziora, 

 nieregularnie zgrupowane na tym obszarze, leżą przeważnie na zachód od kordonu, 

 zajmując całą rozległą przestrzeń między Gnieznem, Wągrowcem, Chodzieżem, Byd- 

 goszczem i Inowrocławiem 1 )- Potężne jeziora poznańskie wysyłają ku Królestwu tylko 

 jezioro Gopło, jakby chciały związać ze sobą w jedną całość jeziora Ślesińskie, Orle 

 i Brdowskie. 



W pośrodku, między jeziorami zachodniokujawskiemi i nadwiślańskiemi, leży 

 grupa jezior Chodeckich, związanych w jeden łańcuch rzeczką Chodczanką, która prze- 

 pływa przez wszystkie. Chodczanką, jeden z dopływów Zgłowiączki, wpadającej pod 

 Włocławkiem do Wisły, ma przeważnie kierunek północny, przynajmniej poczynając 

 od samych źródeł, które znajdują się w obszarze gminy Arkuszewo, z 10 km. na po- 

 łudniowy zachód od Chodcza, aż po Świątniki, a ze 12 km. na północ od Chodcza. 

 Poniżej Świątnik Chodczanką kieruje się na zachód, ku Lubrańcowi, a poniżej tego 

 miasteczka łączy się ze Zgłowiączką, która odwadnia jeziora Orle, a poniżej Brześcia 

 Kujawskiego przyjmuje z lewej strony odpływ niezmiernie ciekawy z punktu widzenia 

 morfologicznego, t. zw. Bachorze, według tradycyi niegdyś odpływ jeziora Gopła ku 

 Wiśle. Jeziora Chodeckie leżą wszystkie między Arkuszewem i Świątnikami a jest 

 ich sześć. Będziemy je nazywali według większych osad, położonych nad niemi: 

 Kromszewickiem, Chodeckiem, Lubienieckiem, Szczytnowskiem, Borzymowskiem 

 i Krukowskiem. Już rzut oka na mapę wystarczy, aby poznać, że jeziora te roz- 

 padają się według znamion zewnętrznych na dwie grupy. Południowe z nich są 

 niezmiernie wydłużone i wązkie, a leżą w głębokich, krajobrazowo bardzo malowni- 

 czych rowach; północne natomiast mają kształt nieregularny, szerokość względnie 

 większą i leżą w szeroko rozwartych nieckach o łagodnych i nizkich stokach. Oba 

 te typy stykają się koło Szczytna, właśnie w miejscu, gdzie bieg Chodczanki uległ 

 nagłemu, choć tylko lokalnemu zboczeniu ku wschodowi. 



Idąc z Arkuszewa wzdłuż Chodczanki ku północy, schodzimy w pobliżu wioski Szcze- 

 cin na rozległe moczary; dno doliny obniża się stale, staje się równocześnie coraz wilgot- 

 niejszem, aż wreszcie stajemy nad brzegiem jeziora Kromszewickiego (ob. tabl. III 

 i IV). Lekko zagięte, ciągnie się ono 2'5 km. ku północy, tworząc wydłużone S. Jezioro 

 to zajmuje całe dno doliny, tak iż jej stoki wznoszą się bezpośrednio nad wybrzeżem. 

 Nachylenie ich jest niebardzo strome, wskutek czego wszędzie, za wyjątkiem połud- 

 niowego zachodu i północnego wschodu (pod dworem Kromszewickim), są one po- 

 kryte rolą. Miąższość gleby jest znaczna, tak iż płaszcz zwietrzeliny pochłania zna- 

 czną część opadów, a mało tylko wody opadowej spływa naziemnie w postaci poto- 

 ków. Istotnie dopływów nadziemnych jezioro otrzymuje mało. Są nimi w górnej 

 części jeziora potoki: Arkuszewski i Psarski (źródłowe potoki Chodczanki); pozatem 

 jezioro otrzymuje tylko peryodycznie, w porach wilgotnych bieżące potoczki, jak z pod 

 Mstowa, z zachodu, i z Józefek, ze wschodu. Strumyki te zdołały w porze wezbrań tak 

 znacznie werżnąć się w ziemię, że o ich sile erozyjnej świadczą, nawet w czasie po- 

 suchy, głębokie i ostre, choć drobne wyrwy, któremi pokrajane są stoki rowu jezior- 

 nego. Jak prawie wszystkie jeziora niżu polskiego, tak też jezioro Kromszewickie 



') Schiitze, die Seen Posens, Geogr. Zeitschrift, 1911, 76—83; 



ob. też Abhandlungen der Kgl. preussischen geologischen Landesanstalt, 1912, N. F. JS 51. 

 Der Gurka und Kesselsee, Zft. des naturw. Vereins, Posen, (1908), 15, 110—119. 

 Die Keltscher Seengruppe bei Posen, Pet. Mit. 1909, 55, 97—100, 1910, 56, I, 104 i t. d. 



