16 



było niegdyś nieco większe niż dziś. Zostało ono zmniejszone głównie przez dwa 

 procesy: południowe dopływy znosiły wciąż do jeziora luźne materyały, tworząc del- 

 tę, aż zasypały z czasem górną część jeziora, zamieniając ją w moczary i trzęsawiska; 

 w tym procesie współdziałała i roślinność, która w północnej części jeziora była, zda- 

 je się, nawet głównym czynnikiem, niszczącym jezioro. Ciągną się tam, na północ od 

 folwarku Kromszewickiego, rozległe błota i moczary, pokryte po części łąką, po czę- 

 ści lasem. W tych moczarach już nieraz znajdowano stare pnie drzewne, świadczące 



starożytności leśnej szaty roślinnej w tern miejscu. A przecież tu z pewnością da- 

 wniej rozlewało się jezioro aż po same brzegi jaru dolinnego. Poznajemy to po stro- 

 niem podcięciu stoków jak również i po tern, że stoki rowu Kromszewickiego bez 

 załomu i bez przerwy biegną dalej ku północy i gładko przechodzą w rów Chodecki. 



Z tego dawnego jeziora sterczały dwie wyspy, dziś wskutek namułów i aluwiów 

 połączone z lądem. Pokryte obecnie lasem, uderzają one swem odosobnieniem 



1 stromością, stanowiąc znamienne cechy w krajobrazie. Możemy się jednak i dalej 

 posunąć, twierdząc, że całe międzyjezierze (pas pomiędzy jeziorami), które dzieli je- 

 zioro Kromszewickie od sąsiedniego Chodeckiego, jest stosunkowo młodej genezy. 

 Dziś przedstawia się ono jako jedno wielkie trzęsawisko lasem pokryte, prawie nie do 

 przebycia, przez które Chodczanka zdołała sobie utorować kanał, zaledwie na 3 — 4 m. 

 szeroki (ob. tab. II). Fakt, iż na pograniczu obu jezior i nad dolnem jeziorem Krom- 

 szewickiem tyle przestrzeni jeziornej zamieniło się w ląd, tłumaczy się łatwo okoliczno- 

 ścią, że właśnie tu, z wyżyny, wznoszącej się nad obu jeziorami, kierują się ku jeziorom 

 dwie fiumary, t. j. peryodyczne potoki, które wcinając się w czasie opadów głębokie- 

 mi wyrwami w ziemię, uniosły znaczne masy mułu i piasku wgłąb jezior, gdzie ro- 

 ślinność je przytrzymała, zamieniając obszar jeziorny z czasem w stały ląd. 



W ukształtowaniu dna jeziornego (ob. tabl. V), które poznałem drogą 167 po- 

 miarów głębokości, rozmieszczonych na 21 liniach, można dalej śledzić rozwój form 

 nadbrzeżnych. Stoki strome i nadal, do 9 mniejwięcej metrów głębokości, są silnie 

 nachylone. Poniżej dopiero dno jeziorne się spłaszcza i przedstawia, mniejwięcej 

 w osi jeziora, podłużną rynnę, której głębokość dochodzi maximum do 17'0 metrów. 

 Podrzędne, mało wznoszące się siodło poprzeczne ( — 10 5 m) dzieli ową rynnę central- 

 ną na głębinę główną, w południowej części jeziora ( — 17*0 m), i na płytszą i o wiele 

 krótszą głębinę północną (— 117 m). W północnem zakończeniu jeziora, w pobliżu 

 wyżej wspomnianych wysp, dziś z lądem zrośniętych, znalazłem w samym środ- 

 ku mały, zaledwie l - 5 m ponad otoczenie wznoszący się pagórek ( — 6 m), któ- 

 ry dziwnie dostraja się do stosunków morfologicznych nadwodnych. Przyglądając się 

 szczegółom przebiegu warstw, łatwo stwierdzimy delty, które tworzyły i tworzą do- 

 pływy jeziorne (między punktami 5—6, 9 — 10, 47 — 49 oraz 55 — 56); największą jest 

 delta w górnym końcu jeziora, które wskutek tego jest tak płytkie, że dopiero w odle- 

 głości 170 m. od brzegu spotykamy tu warstwicę głębinową 10 m., podczas gdy po- 

 za tern przebiega ona równolegle do wybrzeża w oddaleniu tylko 100—120 m. 



Jeszcze na jeden szczegół należy zwrócić uwagę: między punktami 7 a 13 z jed- 

 nej strony, 51 a 55 z drugiej strony jeziora, rów jeziorny ulega silnemu zakrętowi, 

 który przypomina wężownicę rzeczną, tembardziej, że stoki nadwodne, właśnie po 

 stronie wklęsłej zakrętu It. j. po wschodniej), są bardziej strome, jakby podcięte. 

 W związku z tern zastanawia okoliczność, że warstwicę głębinowe — // do — 14 m. prze- 

 rzucają się także w tę samą stronę i wywołują zjawisko, znane dobrze z morfologii ło- 

 żysk rzecznych, t. j. przerzucanie się nurtu płynącej wody w stronę wklęsłą zakrętu. 

 Przekrój poprzeczny rowu jeziornego jest w tern miejscu tak samo asymetryczny, 



