23 



ziomych rozmiarów jeziora; ta płytkość harmonizuje z krajobrazem bardzo łagodnym, 

 nie wykazującym nigdzie stanowczych kontrastów i ostrych nachyleń. 



Wszystkie wyżej opisane właściwości morfologiczne jezior Chodeckich, a w pierw- 

 szym rzędzie przeciwieństwo tych dwóch typów morfologicznych, na które zwracaliś- 

 my uwagę, tłumaczyć możemy jedynie rozwojem krajobrazu, morfogenezą. Jej wy- 

 świetlenie stanowiło zadanie, które postawił sobie p. Czesław Łopuski, który 

 jednak w następstwie zaniechał rozpoczętych już studyów geologiczno-morfologicznych. 

 Niech mi więc będzie wolno kilka, luźnych co prawda i raczej przypadkowych spo- 

 strzeżeń w tej materyi przytoczyć, które porobiłem podczas pomiarów jeziornych 

 w najbliższem sąsiedztwie jeziof. Mogą one rzucić nieco światła na kwestyę morfo- 

 genezy jezior Chodeckich; ostateczne rozwiązanie problemu wymagałoby intensyw- 

 nych i porównawczych studyów morfologicznych w całych wschodnich Kujawach, co 

 nie leżało pierwotnie w zakresie moich zadań, a później, po cofnięciu się p. Cz. Ło- 

 puskiego, już nie dało się wykonać. 



Szereg jezior, od Kromszewickiego po Szczytnowskie, wgłębiony w stromościen- 

 ny rów, jest otoczony z obu stron równą jak stół wyżyną, poszarpaną tylko na kra- 

 wędzi nad rowem jeziornym małemi wyrwami i dolinkami. Cała ta wyżyna zbudo- 

 wana jest z licznych pokładów: u dołu rozmaite iły i gliny, na których leżą piaski 

 i narzutniaki północnego, skandynawskiego pochodzenia. Piaski te są nieraz usypane 

 w grzędy równoległe i asymetryczne, w wydmy, pokryte najczęściej laskami so- 

 snowymi. Urozmaicenie w jednostajny na ogół krajobraz wyżynny wnoszą jednak 

 w okolicy Chodcza (Sobiszewo, Marzyce, Łania) drobne, równolegle do siebie biegną- 

 ce wzgórza, które wszystkie mają kierunek mniejwięcej południkowy, zgodny z kie- 

 runkiem jezior. Wały te, składające się głównie z piasków, nieraz też ze żwirów 

 drobnych zdradzają zarówno składem jak kierunkiem podlodowcowe swe pochodze- 

 nie: są to wedle wszelkiego prawdopodobieństwa „asary", powstałe jako osady poto- 

 ków subglacyalnych w szczelinach (radyalnych) lądolodu skandynawskiego, blizko je- 

 go postoju na Kujawach, podczas jego cofania się ku północy. 



Od tych wzgórz różnią się inne, które spotykamy w luźnym szeregu od Borzy- 

 mia ku Szczytnowi i dalej na zachód. Są to wzgórza na kilkanaście metrów wyso- 

 kie, zaokrąglone i zbudowane z całkiem nieregularnego, nieuwarstwionego materyału. 

 Ich skład, forma i kierunek bardzo przemawiają za tern, że są morenami czołowemi 

 lodowca skandynawskiego 1 ). W takim razie jezioro Borzymowskie, położone tuż 

 u stóp moren czołowych po wewnętrznej ich stronie, byłoby jeziorem moreny dennej, 

 co najzupełniejby się zgadzało z cechami morfologicznemi tegoż jeziora. Wszystkie 

 jeziora moreny dennej niżu europejskiego odznaczają sie właśnie nieregularnością 

 przebiegu wybrzeży, formą mniej lub więcej zaokrągloną, budową dna bardzo uroz- 

 maiconą, płytkością i t. d.; wreszcie cechy te wypływają z całego krajobrazu moreny 

 dennej, z którym jeziora stanowią jedną całość 2 ). 



') Do tych samych wyników doszli też geologowie niemieccy, którzy w roku 1912 śledzili prze- 

 bieg moreny „środkowej" przez niż Królestwa Polskiego. Obacz Behr J. i Tietze O.— Die Fortsetzung 

 der Lissaer Endmoranen nach Russisch-Polen und die Endmorane bei Mława, Jahrbuch der Kgl. preussi- 

 schen Geolog. Landesanstalt 1912, 33, 98—113. 



-') Wahnschaffe: Oberflachengestaltuns d. norddeutschen Flachlandes 3. Auflage, Berlin 

 1909, 262. 



Braun: Ostpreussische Seen. Kónigsberg 1903, dodaje jeszcze jako cechy: brak wybitnej osi, 

 wielkie z reguły rozmiary, średnia głębokość mała, wyspowatość. 



