24 



Trudniej już wytłumaczyć genezę reszty jezior. Takie wązkie, w jeden łańcuch 

 związane, rynienkowate jeziora próbowano tłumaczyć w trojaki sposób. Dawniej 

 utrzymywano, że są to jeziora tektonicznego pochodzenia, położone w rowie lub fał- 

 dzie tektonicznym (Klockmann, Jentzsch, Geinitz). Zasadniczo trzeba uznać 

 możliwość takiej genezy; trudność polega na udowodnieniu jej w danym wypadku. 

 Starsze uskoki i fałdy w głębszem podłożu skalnem nie mogły być miarodajne dla 

 genezy kształtu dzisiejszej pywierzchni, zaś w górnych luźnych masach moren i pia- 

 sków sandrowych stwierdzenie uskoków i fałdów jest niesłychanie trudne. W naszym 

 przypadku już kierunek jezior N-S, oraz morfologiczna konfiguracya, n. p. podwój- 

 ny rów odpływowy jeziora Szczytnowskiego, przemawia przeciw tej hypotezie. W każ- 

 dym razie nie znamy żadnego faktu, któryby hypotezę tektoniczną popierał lub udo- 

 wadniał. Jeśli więc zrezygnujemy z tektonicznej interpretacyi genezy jezior Chodec- 

 kich, pozostaje nam tylko woda, jako czynnik, który mógł rów jeziorny utworzyć: 

 woda płynąca przed lodowcem swobodnym biegiem, lub też pod lodem, w rurze zamk- 

 niętej, pod silnem ciśnieniem hydrostatycznem. Woda swobodnie płynąca musi mieć 

 jednolity spadek; dzięki jej erozyi powstaje rów dolinny, ale nie jeziorny, składający 

 się z kilku wanienek. Nadto gdyby rów jezior Chodeckich miał powstać przez wody, 

 spływające z topniejącego lodowca ku południowi, musiałaby cała płyta Kujawska 

 uledz polodowcowym ruchom skorupy ziemskiej, dzięki którym rów ongi nachylony 

 ku S, otrzymać mógł dzisiejsze nachylenie ku N. Dowodów na takie ruchy w danej 

 okolicy dotąd niema, choć na niektórych obszarach niżu polskiego 1 ) ruchy takie praw- 

 dopodobnie przyczyniły się do utworzenia dzisiejszego kajobrazu. 



Nie pozostaje więc nic innego, jak przypuścić, że rów jezior Chodeckich po- 

 wstał przez strugę wodną podlodowcową, która biegnąc, pod silnem ciśnieniem mogła 

 wyżłobić rów do 40 m. głęboki i pozbawiony jednolitego spadku; kierunek wody 

 zdradząją sąsiednie „asary". Rów wprawdzie rozpadł się dopiero później na poszcze- 

 gólne misy jeziorne, dzięki temu, że wskutek procesów zlokalizowanej akumulacyi 

 powstały mierzeje (jak w jeziorze Borzymowskiem) i półwyspy (jak w jeziorze Cho- 

 deckiem). Z czasem półwyspy te tak urosły, że wytworzyło się międzyjezierze, coraz 

 szersze, dzielące dawniej jednolite przestrzenie wodne na pomniejsze jeziora, połączo- 

 ne ze sobą tylko międzyjeziornym potokiem. Ważniejszą od znaczenia prądów wod- 

 nych, którym Jentzsch przypisał-) utworzenie pomostów międzyjeziornych, zdaje 

 mi się działalność szaty roślinnej i usypanie delt i stożków napływowych przez bocz- 

 ne dopływy. Znaczne różnice poziomu pomiędzy sąsiadującemi ze sobą jeziorami 

 mogły istotnie powstać przez automatyczne podwyższenie poziomu jezior skutkiem 

 akumulacyi, odbywającej się na ich dnie, jak to utrzymuje Jentzsch (1. c). Miejsca- 

 mi przegrody międzyjeziorne utworzone zostały przez akumulacye lodowcowe, przez 

 moreny, które cofający się lodowiec składał w rowie jeziornym; tak między jeziorami 

 Krukowskiem i Borzymowskiem, Borzymowskiem i Szczytnowskiem, Lubienieckiem 

 i Chodeckiem; na tych morenach międzyjeziornych powstały grody przedhistoryczne 

 (Kruków), osady (Szczytno) i zamki (Chodecz). 



') Sawicki: Niemen jako klucz do zrozumienia niżu polskiego. Spraw. Tow. Nauk. Warsz. 2. 

 1909, 335. 



F 1 e s z a r : Zur Evolution der Oberflachengestaltung d. polnisch-deutschen Tieflandes, Buli. Ac. 

 Cracovie, 1913, 117—130. 



') Jentzsch: Beitrage zur Seenkunde 1. Abhandlungen ci preuss geol. Landesanstalt, Heft 48, 

 Berlin 1912 



