25 



Morfometrya jezior Chodeckich. 



Pragnę w dziale niniejszym złożyć materyał liczbowy porównawczy, otrzymany 

 z pomiarów jezior w przyrodzie i na mapie. Metody stosowane przezemnie przy po- 

 miarach w przyrodzie opisałem w „Ziemi" z r. 1911, a opis ten powtórzył w swo- 

 jej „instrukcyi dla badań jeziornych" p. Czesław ŁopuskiM, który mi swego 

 czasu towarzyszył przy pracach w polu, zawsze chętny i gorliwy. Za jego wydajną 

 i cenną pomoc niech mi będzie wolno i na tern miejscu serdecznie Mu podziękować. 

 Nie chcąc się powtarzać, odsyłam czytelników do opisów rzeczonych, tu zaś dodaję 

 tylko kilka krytycznych uwag co .do błędów i granic metod stosowanych. 



Odczytywanie przy kartografowaniu wybrzeży jeziornych kątów (azymutów) zapo- 

 mocą kompasu na nóżkach i z dyoptrem było możliwe tylko do l l- i — 1 / 4 °. Powodować 

 to mogło przy oddaleniach małych błędy nieznaczne, tak małe, że wobec nich inne źró- 

 dła błędów okazują się ważniejszemi. Błąd o ^3 ' UD 74° P rz Y odczytywaniu azymutu 

 wynosi przy długości linii 20 m. zaledwie 7-3, wzgl. 5-5 cm., to jest błąd, któ- 

 rego przy ustawianiu instrumentu i oznaczaniu końcowego punktu linii mierzonej 

 ominąć niepodobna. Błędy przy centrowaniu instrumentu, w znacznej mierze przynaj- 

 mniej, znoszą się wzajemnie, a pozostałe niezgodności usuwa się przez możliwie gę- 

 ste wizury kątowe, któremi przecinamy powierzchnię jeziora. Jest to metoda, która 

 przy ograniczonych, prostych środkach i przy ograniczonym czasie, wymagając jedne- 

 go tylko, nawet niewyćwiczonego, pomocnika, daje rezultaty, których błędy już na 

 mapach o podziałce 1 : 5000 prawie zupełnie się zacierają; błędy te dla naszych celów 

 nie mają wielkiego znaczenia. 



W tej też podziałce 1 :5000 rysowałem oryginalne mapy, zreprodukowane na tabl. 

 V. w zmniejszonej podziałce, rozkładając wynikające z prymitywności pomiarów 

 błędy już podczas konstrukcyi rysunku na podrzędne poligony, pozostałe zaś 

 w końcu na całe jezioro. Dla jezior Chodeckiego i Kromszewickiego mogłem 

 zużytkować zdjęcie wykonane teodolitem przez p. J. Przedpełskiego w roku 

 1911, a narysowane w podziałce 1 : 2500; dla jeziora Lubienieckiego miałem do 

 dyspozycyi zdjęcie katastralne Łukańskiego z r. 1855 w podziałce 1:5000; podo- 

 dobnie też dla jeziora Kromszewickiego zdjęcie, wykonane przez Feliksa Opień- 

 s ki ego w r. 1876 w tejże podziałce 1:5000. Te mapy służyły mi jednak tylko 

 do pierwszej oryentacyi. Przy mniejszych jeziorach ustawiałem na punktach stałych, 

 które mi służyły jako punkty wyjścia dla pomiarów głębinowych, paliki 7? — i U metro- 

 we, dobrze widoczne z przeciwległego brzegu; przy większych przymocowywałem do 

 nich wielkie kartki papieru (z wypisanemi numerami), które mi służyły jako chorą- 

 giewki; wreszcie przy najszerszem, Borzymowskiem jeziorze, musiałem i z jednej 

 i z drugiej strony ustawiać pomocników, którzy chorągiewkami dawali znaki. 



Pomiary głębokości, wykonane metodą opisaną w artykułach powyższych, pod- 

 legają następującym błędom. Sam pomiar głębokości jest dokładny do 10 cm. mniej- 

 więcej. Linka była podzielona w wilgotnym stanie, od czasu do czasu, przed rozpo- 

 częciem i po ukończeniu pomiarów, kontrolowana; odnośne, drobne zresztą poprawki, po- 

 wodowane dylatacyą linki zostały w zapiskach oryginalnych natychmiast przeprowadzone. 

 Uderzenie ciężarka o dno odczuwa się doskonale przy skupionej uwadze (chodzi bo- 

 wiem tylko o niewielkie głębokości: maximum 20 m.), dokładniej jednak przy grun- 

 cie twardszym, piaszczystym lub kamienistym, -niż przy gruncie miękkim, mulistym 



') „Ziemia" 1912, 344. 



