Feliks Rutkowski. 



O morenach czołowych w pow. Mazowieckim 



(gfu.h>. Łomżyńska). 



O przebiegu moren czołowych t. zw. drugiego zlodowacenia na przestrzeni Kró- 

 lestwa Polskiego wiemy dotychczas nader mało. W Niemczech cały szereg uczonych, 

 jako to: Berendt, Keilhack, Gagel, Schróder, Geinitz, Maas, Muller, 

 oraz wielu innych, już od lat szeregu zajmowali się tą kwestyą. Dzięki ich pracom, 

 możemy obecnie dość dokładnie wyznaczyć poszczególne etapy cofania się lodu lą- 

 dowego i zdać sobie sprawę z wielu zjawisk, towarzyszących temu cofaniu się i wa- 

 runkujących w znacznym stopniu dzisiejszy charakter niżu niemieckiego. Analogiczne 

 badania zostały w części przeprowadzone przez geologów rosyjskich na Litwie, w gub. 

 Nadbałtyckich, oraz niektórych innych. Brak odpowiednich badań w Królestwie unie- 

 możliwia połączenie moren niemieckich z rosyjskiemi, co dałoby kompletny obraz po- 

 łożenia brzegu lodu podczas poszczególnych faz jego topnienia. 



W literaturze naukowej o morenach czołowych Kr. Pol. istnieją tylko pojedyn- 

 cze wskazówki. 



Prof. J. Siemiradzki odkrył w Król. ślady moreny czołowej, zbliżonej chara- 

 kterem do moren, opisanych przez Berendta i Keilhacka w Poznańskiem 1 ). Są 

 to wzgórza żwirowe, zajmujące najwyższe punkty okolicy i ciągnące się od źródeł 

 Widawki, koło Kamińska i Gorzkowic, na zachód przez Szulmierzyce, Skąpe, Gawłów, 

 Kiełczygłów, Strobin, Pyszków, Chajów, Jasienną i Chełmce pod Kaliszem. Ku pół- 

 nocnemu zachodowi od Kalisza, obok wsi Kuchary, łączą się one z szeregiem moren 

 poznańskich. 



W 1905 roku Prawosławlew 2 ) odbył wycieczkę na północ Król. Pol. i zna- 

 lazł w kilku miejscach ślady dość typowych moren czołowych. Podobne utwory zo- 

 stały znalezione przez niego na prawym brzegu Wisły, około Radzikowa i Lipna, na 

 prawym brzegu Nurca, około Szepietowa i na lewym brzegu Narwi, około Czerwo- 

 nego Boru i Łap. Praca Prawosławlewa daje nam kilka cennych wskazówek. 



') Endmoranen in der Provinz. Posen. Jahr. der konigl. preuss. geolog. Landanstalt. 1896. 

 2 ) P. Prawosławlew. K izuczenju lednikowych obrazowanij siewiernoj czasti Carstwa Polskalio. 

 Warszawa 1905. 



Pam. Fizyogr. — T. XXII. ' 



