45 



na, stoki strome, a ^ wysokością swą przerasta on wzgórza okoliczne. Przedłużenie te- 

 go grzbietu ciągnie się przez wieś Gorzczany, nabierając charakteru kamienistych pól. 



Poczynając od wsi Gorczany, ku zachodowi, ślady moreny są mniej widoczne. 

 Trafiają się wzgórza zawierające żwiry, lecz charakter tych wzgórz nie jest dostatecz- 

 nie wyraźny. Narzuty dość liczne wszędzie, lecz gęste zboża uniemożliwiają wyzna- 

 czenie kamienistych pasów. Tylko dalej nieco, obok wsi Gołasze Dąb, znowu trafia- 

 my na niewątpliwe ślady moreny. Tu mianowicie, na północ od wsi, ciągnie się długi 

 grzbiet, o kierunku W — O, pokryty na szczycie kamieniami, tworzącymi gdzieniegdzie 

 zwały morenowe. Sąsiednie wzgórza ku północy mają podobny charakter, a dalej 

 w tymże kierunku rozpościera się^typowy pejzaż morenowy. Na południe ciągną się 

 piaski sandru; sandr ten wyrażony jest grubymi żółtymi piaskami, tworzącymi szeregi 

 wzgórz obok moreny; dalej ku południowi rozpościera się przez okolice wsi Tybory, 

 Rembiszewo i na południe od wsi Sanie Dąb przechodzi granicę powiatu. Ku połu- 

 dniowi sandr dociera aż do okolic Mazowiecka. 



Na północ od wsi Sanie Dąb, na przedłużeniu moreny wsi Gołasze, znajdujemy 

 piaszczysty grzbiet, zawierający wiele żwiru i narzutów. Tern wzgórzem morena prze- 

 chodzi w obręb sąsiedniego powiatu Łomżyńskiego. 



Jak widać z powyższego, morena czołowa na przestrzeni pow. mazowieckiego 

 nie jest wyrażona typowo, jeżeli za typ przyjmiemy charakter tych utworów na płycie 

 bałtyckiej. Prawda, i tutaj znajdujemy tak typowe zwały kamieniste, lecz spotykają 

 się one nie wszędzie. Morena czołowa wyrażona jest głównie wzgórzami żwirowemi 

 i kamienistemi polami. Lecz wszak zwały kamieniste (Blockpackung) jak to zauważył 

 Schróder 1 ) nie stanowią koniecznego warunku moreny czołowej, gdyż takowa mo- 

 że być wyrażona inaczej. Również i w Niemczech, poza płytą Bałtycką, a nawet i na 

 niej, znajdujemy moreny w postaci wzgórz żwirowych, pól kamienistych, a nawet 

 utworów uwarstwionych. Ogólny charakter moreny pow. mazowieckiego częściowo 

 przypomina morenę Poznańskiego, opisaną przez Berendfa i K e i 1 h a c k'a 2 j, czę- 

 ściowo morenę Prus Zachodnich, opisaną przez Maas"a 3 ). 



Co się tyczy budowy moreny, to nieuwarstwione żwiry morenowe zwykle spo- 

 czywają na górnej glinie lodowcowej. Widać to doskonale w morenie obok wsi La- 

 chy. Górny piasek zawsze pokrywa podstawę wzgórz, wznosząc się na rozmaitą wy- 

 sokość ku szczytowi. W razach gdy piasek przechodzi bezpośrednio w żwiry szczytu, 

 jak np. obok Bokin, należy przypuścić obecność gliny pod piaskiem. To przypuszcze- 

 nie potwierdza budowa grzbietu morenowego pod Starą Łupianką. Zbocze północne 

 tego grzbietu pokryte jest piaskiem aż po sam szczyt, lecz na zboczu południowem 

 występuje glina lodowcowa i widać że ona stanowi podłoże żwirów. 



Zdarzają się jednak poszczególne ogniwa łańcucha morenowego, które najwi- 

 doczniej składają się z piasków, zawierających domieszkę żwiru i narzuty. Taki cha- 

 rakter mają np. wzgórza w lesie między Kowalewszczyzną i Kątami. Taki piasz- 

 czysty typ moreny znany jest i z literatury. Łańcuch moren czołowych, opisanych 

 przez Maas'a, w wielu miejscach składa się ze wzgórz piaszczystych, zawierających 



') H. Schroder. Ueber Durchragungs Ziige u. Zonen in der Uekermarck und in Ostpreussen. 

 Jahrb. der kónigl geolog. Landesanstalt 1888. 



■) G. Berendt u. K Keilliack. Endmoranen in der Provinz. Posen. Jahrb. d. k. pr. geolog. 

 Land. 1894. 



3 ) G. Maas. Ueber Endmoranen in Westpreussen und angrenzenden Gebieten. Jahrb. de k. preuss. 

 geolog. Land. 1900. 



