46 



żwir i kamienie 1 ). Podobne stosunki opisują również Gagel i Muller 2 , oraz G e i- 

 nitz 3 ). 



Na pola kamieniste należy się zapatrywać, jako na zniszczone moreny, szcze- 

 gólniej, jeśli gleba zawiera wiele żwiru. W kilku wypadkach mogłem naocznie obser- 

 wować proces przeistaczania się, dzięki pracy człowieka, wzgórz morenowych i żwi- 

 rowisk w rozległe pola kamieniste. Jeżeli uprzytomnimy sobie, że od lat szeregu 

 człowiek zaciera pierwotny charakter moren, usuwając kamienie i zaorując żwirowi- 

 ska, nic dziwnego, że obecnie nie posiadają one w wielu miejscach typowego charak- 

 teru i rysowanie poszczególnych ogniw łańcucha jest zadaniem utrudnionem. 



Na polach kamienistych narzuty spoczywają w gliniastej lub piaszczystej glebie. 



Keilhack 4 ) uważa za najbardziej charakterystyczną cechę moreny czołowej po- 

 łożenie jej na granicy dwóch zupełnie różnych utworów, a mianowicie pejzażu more- 

 nowego i sandru. Zjawisku temu autor rzeczony przypisuje tak wielkie znaczenie, że 

 w cytowanej pracy określa bardzo często położenie brzegu lodu li tylko na podstawie 

 obecności wielkich piaszczystych przestrzeni, lub miejscowości falistej, składającej się 

 z górnej gliny lodowcowej. 



I chociaż, jak to wykazali inni niemieccy uczeni, Keilhack przesadza znacze- 

 nie sandru i pejzażu morenowego dla oznaczenia brzegu lodu, to jednak nie ulega 

 żadnej wątpliwości, że wzmiankowane utwory towarzyszą morenom czołowym w ol- 

 brzymiej większości wypadków. 



Na przestrzeni kraju, rozpatrywanej w pracy niniejszej, wszędzie na północ od 

 łańcucha moren czołowych znajdujemy falisty typ miejscowości, charakterystyczny dla 

 pejzażu morenowego. Szczególniej widać to dobrze w części zachodniej, w okolicy 

 wsi Olszewo, Grodzkie, Wnory i t. d. Podobny charakter posiadają okolice wsi Czaj- 

 ki, Kropiwnica, Kowalewszczyzna w części wschodniej. Ten pejzaż morenowy jednak 

 w wielu wypadkach jest piaszczysty. Podobny typ opisywali Maas''), Gagel i Mul- 

 ler 6 ). 



To zasypanie piaskami pejzażu morenowego mogło wytworzyć się wskutek stoku 

 topniejących wód pod lód, albo też wskutek postoju lodu nieco dalej ku północy. 

 Zdaje się, że w danym wypadku wchodziły w grę obydwa czynniki. Słaby rozwój 

 sandru w wielu miejscach na południe moreny i obecność obniżeń ku północy, które- 

 mi mogły spływać wody pod lodem, przemawiają szczególniej za* pierwszą przyczyną. 

 Takie np. obniżenie ciągnie się zaraz na północ od moreny od wsi Czajki aż do 

 Narwi. To przypuszczenie tlomaczy również i słaby rozwój sandru, szczególniej w czę- 

 ści wschodniej. Chociaż okolice wiosek Płonka, Łapy, Sokoły etc. składają się z gór- 

 nych piasków, lecz warstwa tych ostatnich jest cienka i brak tu charakterystycznych cech 

 sandru. Bardziej typowy sandr spotykamy w części zachodniej, w okolicach wsi Goła- 

 sze, Tybory i t. d. 



W wielu miejscach spotykamy długie wzgórza o kierunku prostopadłym do mo- 

 ren o cechach ozów. Taki grzbiet np. ciągnie się od wsi Grodzkie, przecina tor ko- 



') Maas. I. c. str. 100, 104, 108, 115, 138 etc. 



-) C. Gagel u. G. M ii 1 1 e r. Die Entwickelung der Ostpretiss. Endmoranen. Jahrb. etc. 1896 str. 

 256, 259, 263 etc. 



3 ) E. Geinitz. Die mecklenburgisclien Hóhenriicken. Stuttgart 1886 str. 238, 249, 254 etc. 



4 ) K. Keilhack. Die Stillstandslagen des letztes Inlandeises etc. Jahrb d. k. pr. geol. Landes- 

 anstalt 1898. 



5 ) 1. c. str. 96, 103 etc. 



6 ) 1. c. str. 260. 



