218 



a) Według moich osobistych obserwacyi: 



1. U samców głowaczy bajkalskich głowy są nieco szersze, niż u samic, profil 

 przedni pyska bardziej tępo zaokrąglony, oczy stosunkowo większe, kolce na przy- 

 krywach skrzelowych mocniejsze. 



2. Ciało u samców jest szczuplejsze, trzon ogona niższy i dłuższy. 



3. Ziarenka kostne w skórze są wyraźniejsze i gęściej ustawione. 



4. Otworki w linii nabocznej są gęstsze u samców i sięgają dalej na tyl u tych 

 gatunków, u których nie dochodzą do końca ogona. 



5. Płetwy brzuszne u samców są dłuższe, aniżeli u samic. 



6. Płetwy nieparzyste u samców są wyższe. Płetwy parzyste dłuższe. Co do 

 ilości promieni w płetwach, to dotąd nie znalazłem różnic, ale na to trzeba zwrócić 

 uwagę szczególną i rozpatrywać całe szeregi okazów. 



7. Ubarwienie samców świetniejsze. Pierwsza płetwa grzbietowa u samców 

 bywa barwnie obrzeżona kolorem ceglasto-żółtym albo czerwonawym. 



b) Spostrzeżenia Berga, podane w jego pracy o rybach Bajkalskich. (Die 

 Cataphracti des Baicalsees 1907). 



Spostrzeżenia Berg'a zestawiłem w artykule: „O nowych badaniach nad fauną 

 Bajkału", drukowanym w Kosmosie 1908 r. ; z tego artykułu przytoczę parę szcze- 

 gółów. 



1. Oko u samców jest większe niż u samic, u 2-ch gatunków; równej wielko- 

 ści, u 1-go gal; mniejsze — u 4-ch gatunków. 



2. Pierwsza płetwa grzbietowa, dłuższa jest u samców w 4-ch gat.; równa 

 w 1-m gat.; krótsza — w 2-ch gatunkach. 



3. Druga płetwa grzbietowa dłuższa jest u samców w 3-ch gat.; równa w 4-ch 

 gatunkach. 



4. Płetwa odbytowa dłuższa jest u samców w 4-ch gat.; krótsza w 4-ch gat. 



5. Płetwy piersiowe dłuższe są u samców w 3-ch gat.: równe w 1-m gat; krót- 

 sze w 3-ch gatunkach. 



6. Płetwy brzuszne dłuższe są u samców w 3-ch gat.; równe w 1-m gat,; krót- 

 sze w 3-ch gatunkach. 



8. Płetwa ogonowa dłuższa jest u samców w 3-ch gat.; równa w 1-m gat.; krót- 

 sza w 3-ch gatunkach. 



c) Spostrzeżenia S i e b o 1 d'a. 



1. U samców głowa jest szersza, pysk bardziej tępy. 



Co do różnic, spowodowanych wzrostem osobników, to o tem prawie nic nie 

 wiemy; to też i w tym kierunku badania powinny być podjęte, zanim może być mo- 

 wa o dokładnem i ścisłem rozgraniczeniu form głowaczy. Następnie porównywać 

 trzeba samce jednej formy z samcami drugiej formy, samice z samicami i młode 

 z młodymi, a nie tak, jak czyniono dotąd, porównywując bez wszelakiej różnicy. Ze- 

 stawiłem powyżej główne dane, dotyczące rozmieszczenia gatunku Cottus gobio L. 

 i jego form zastępczych, a zarazem i określenie tych form, na podstawie badań do- 

 tychczasowych. Mogliśmy tedy poznać, że jak jedno tak i drugie jest niewystarczają- 

 ce. Dla głównej typowej formy, mianowicie dla Cottus gobio L. określenie jest 

 sprzeczne. Berg podaje, że cechą ważną jest nagość skóry („tieło sowierszenno go- 

 łoje"), a niezważając na to określenie, powiada następnie, że okazy ze wschodniej 

 Rosyi mają skórę z ziarenkami kostnemi. Co do Cottus sibiricus Kessl. et War p. 

 Berg wymienia okazy z niewyraźncmi ziarenkami i inne zupełnie nagie i z tej 

 racyi uznaje tę formę za odmianę, sądząc widocznie, że istnieć mogą absolutnie stałe 



